Danasina Kıtêba Nikos Kasdaglis, "Xwina Şiyar ya Mıriyan"

Zıman : Yunani.
Nıviskar : Kasdaglis Nikos. (mêr)
Nav : Ακοίμητο Το Αίμα Των Νεκρών.
(Akimito To Ema Ton Nekron.)
Nav (bı kurdi) : Xwina Şiyar ya Mıriyan.
Weşanxane : Bell, Logotehniki Vivliothiki.
Bajar : Athina.
Sal : 1999.
Rûpel : 589.
Lıb (nusxe) : 6000.
Celeb : Roman.
ISBN : 960-620-422-7.

Naverok:
Pırtûk jı 3 beşan pêk tê: 1) Sabah –El – Din. 2) Demir. 3) Rewa ya (adaleta) Xwedayi. Pırtuk romaneki diroki ye. Dı romanê da 3 kesên sereke hene ku hersê ji Kurdın: Sabah-El-Din’ê ku bı mêrxasiya xwe deng vedaye û jı welat û nıjada xwe hızdıke. Yê 2 yan Demir e ku derbasê aliyê Tırkan bûye û ew bı xwe serbazeki xwinrıj e. Yê 3 yan ji Şewket’ê polês e ku dıxwaze dı nav sıxleta Stenbolê da jı nıjada xwe dûr bı bêdengi û bı rıheti bıji. Roman bı dema damezıradına “Komara” Tırkiyê va destpêdıke: Politikaya inkarkırına hebûna Kurd û Kurdıstanê, hewla asimilekırına Kurdan, serihıldan û bêçarebûna Kurdan…Lebelê behsa bûyerên berê ji dıke: Tevdakuştına Ermeniyan û rola Kurdan dı vê qewımandınê da.

Bûyerên sereke yê romanê; xwıya dıke ku dı navbera salên 1970 û 1990 an da dıqewımın. Herçıqas Sabah-El-Din mıroveki welathız e ji xwiya nake ku tu têkıliyên wi bı rêkxıstınên Kurdan ra çêdıbın, jı xwı xeyni Komela Mafên Mırovan ya şaxê bajarê Elezizê navê tu rêkxıstın û partiyên Kurdên bakûra Kurdıstanê dı pırtûkê da derbasnabe. Hebûna têkoşina rêkxıstini ya Kurdan, xebatên ku dı vê dema ku me lı jor behskıri da hatıne kırın, bı gelek qelsi têne xwiya kırın. Doza ku Sabah- El- Din dıke zêdetır wek dozeki ferdi, wek tolhıldaneki dı şerê navbera eşiran daye. Wek eşqiyaki ku xwedi hızra netewiyeke qels e, lê belê jı ber mêrxastiya wi nav û dengê wi lı her deri belav dıbe. Dı pırtûkê da têkoşina rewa ya Kurdên başûra Kurdıstanê pıçûk tê ditın; Berzani û Talabani wek serokeşirên ku lı hember hev şerdıkın û gırêdayên Tırkiyê û İranê tên nişandan.

Ev pırtûk romaneki ku bı dev ra tıji êş, xayinti, hovıti, hevgıtın û mêrxasti ye. Jı xwe lı ser axa welatê me ev tışt bı zêdeyi hene.

Jı bo rola sereki ya pırtûkê naveki erebi, bı lêvkırına erebi ( Sabah- El- Din) peyda kırın jı bo romanê bêsıûditiyeke. Her bı vi awayê navê pıraniya bajar, çıya û çemên Kurdıstanê ji lı gor nexşeya dewleta Tırka bı tırki hatiye nıvisandınê (Diyarbakır, Doğubeyazıt, Şanlı Urfa, Aras Nehri, Balıkgolu, Cudi Dağı û yên dın.) Lê beravajiya van navan, navên Kurd û Kurdıstanê disa wek Kurd û Kurdıstan derbasdıbın. Dı navbera lı gor ideoloji ya fermi a dewleta Tırka (ku lı ser inkarkırına Kurd û Kurdıstanê hatiye avakırınê) bı lêvkırına erdnigariya Kurdıstanê û navên Kurd û Kurdıstanê da nakoki heye.

Jı aliyê di va agahdariyên N. Kasdaglis dı derheqê erdnigari û iklima Kurdıstanê ji kêm û ci ci ji şaş ın. Wek minak: Quntarên çiyayên Araratê û çıya bı xwe çewa dı romanê da dıbêje ne bı dehl û darıstan ın, ew kesên ku heremê ditıne baş dızanın ku ev herem bê dar û rût ın. Çewa ku romanê da dıbêje; “dı Dawiya meha Sıbatê da lı Elezizê darên hınaran kulilk vedabûn û darên hêjiran ji pelçımên xwe baş raxıstıne.” Lı vır nıviskar lı gor iklima welatê xwe (gırava Rodosê) fıkıriye. Lewra dı rewşa İklima Elezizê da ev tıştên ku behs dıke kêmasi wê pışti 2 mehên dınê bıqewımın.

Demir’ê ku jı Hekkari’yê ye, rêya pêşveçûn û berjewendiyên xwe dı Tırkbûnê da ditıye, dıçe lı Qonya’yê dıbıstana leşkeri dıxweyne. Paşê wi dışinın Kurdıstanê. Wek “timeki taybeti” dıkebe nav hewlên hovane ya dewleta Tırka jı bo fetısandına têkoşina sıvil ya Kurdan: Kuştına ronakbırên Kurdan, şewıtandına gundan û kuştına gundiyan û bazırganiya narkotikê. Xwıya dıke ku haya N. Kasdaglis jı pırtûka Soner Yalçın ya bı navê “Binbaşı Ersever’in İftirafları –Kaynak Yayınları, 1994.”, an ji pırtûkên dın ên bı vê naverokê heye. Lewra rola ku Demir dıleyze, wek rolên qırêj ên ku “Ersever” an ji “Yeşil” leyistıne ye.

Dı romanê da ez leqayê bûyereki ku bı rasti ji wusa qewımiye hatım: Ew ji “wendakırına” Avukat Metin (Kan)ê serokê Komela Mafên Mırovan ya Şaxê Elezizê û Dr. Kaya ye. Ew her du Kurdên welatparêz dı 23 yê Sıbata 1993yan da jı aliyê hêzên dewletê va hatın “revandın” û pışti çend rojan cendekê wan hate ditın. Dı rojnameya “Kiriakatiki Eleftherotipia” ya yunani da, dı hejmara 29- 30 ê Nisana 2000 an da dınıvisine ku; dı doza Dr. Kaya ya ku dı Dadgeha Mafê Mırovan ya Avrupê da dıhate ditın, Tırkiye hate tewanbarkırın û ceza yê dıravi yê 21 000 000 Draxmiyi (~ 30 000 Euro yê nıha) lı wê hate bırrin.

Nıha ez vegerım lı ser romanê: İca dı romanê da Şewketê polês kurap an ji kurxalê Av. Metin e. (Dı zımanê yunani da ev xızmati wek hev tên bınavkırın.) Dema ku Metinê avukat jı aliyê dewletê va tê “wedakırın”, jına Metin telefonê Şewket dıke û jê ra dıbêje ku vayê Metin û Kaya hatıne “revandın”. Herçıqas jına Şewket dı meha xwe ya 8 an da ducani be ji; Şewket jı Stenbolê dıkebe rê û dıçe Elezize da ku kurapê xwe peyda bıke. Çewa be ew ji polêseki dewletê ye, dıbê qê wê forsa wi lı wır derbasbıbe, wê karıbe tıştek jı destên wi were. Lı wır leqayê bajareki ku dı bın terora “timên teybeti” da ye tê. Tu tışt jı destên wi nayên, ew ji jı aliyê hêzên nenas yê dewletê va tê şopandın, dotıra rojê dı nav xof û tırseki mezın da, nivê şevê bajêr terk dıke. Lê belê Şewket jı aliyê hêzên dewletê va êdi tê naskırın, wexta vedıgere Stenbolê; amırê wi bı pê dıdın zanin ku jı nıha û pê va ciyê karê wi êdi lı Diyarbekırê ye.Wi nefiyê Kurdıstanê dıkın û lı wır wi dıdın bın destê Demir da ku wi jı nêz va bışopine.

Dı vê navberê da, pışti gelek serpêhatiyan Sabah- El- Din lı herema Sılopi’yê da, lı nêzikê “tıxûbê” Iraqê, dı şereki navbera wi û leşkeran da bı bırindari dıkebe nav lepê dewletê û wi tinın Diyarbekırê. Ev gelek wexte ku Demir ji lı Dıyarbekır lı ser “kar” e. Sabah- El- Din û Demir jı Bazidê û I(x)dırê jı berê va hev nasdıkın. Demir bı tevi çeteya xwe çend kes jı malbat û gelek kesên dın ji jı gundê wi kuştıne. Sabah- El- Din ji bı tevi gudiyên xwe êrışê ser bajarê I(x)dırê dıkın û heyfa xwe jı çeta ya Demir dıstinın: Her çıqas Demir peyda nakın, lê dı şer da jın û kurê Demirê 3 sali ji tên kuştın.

Demir bı salan e ku ketiye du şopa Sabah- El- Din û nıha ew hatîye gırtın û wi anine xıstıne nav lepên wi. Vêca tu asteng tuneye ku Demir heyfa xwe jı Sabah- El- Din bıstine: Wê wi û Şewketê polês bı hev ra bıkuje. Lewra rapora idari ya dı derheqa Şewket da ketıye destên wi.

Lê belê her tışt lı gor plana Demir nameşe: Jına Şewket nexweş ketiye û wê rakırıne nexweşxanê, Şewket jı amırê xwe (Demir) destura (izın) çend rojan dıxwaze ku here Stenbolê da ku jına xwe bıbine. Lê Demir tu desturê nade wi û ser da ji; tınazê xwe bı pê dıke, jê ra dıbêje ku wi destura xwe bı çuyina Elezizê da xerckıriye û “wendabûna” Av. Metin bı maneyi tine bira Şewket. Şewket fehm dıke ku tıliya Demir ji dı “wendabûna” kurapê wi da heye…Jı Stenbolê telefonê Şewket dıkın û jê ra dıbêjın ku jına wi dı nexweşxanê da mıriye. Dema ku Demir bı tevi Şewket û du kesên dın Sabah- El- Din dıbe maleki da ku wi êşkence û lêpırsiyari bıke û dı dawiyê da ji wi bı tevi Şewket bıkuje; Şewket nışka va bere tıvınga xwe dıde Demir û jê ra dıbêje ku “lı vır lı Kurdıstanê xwin bı xwinê tê paqıjkırınê” û Demir dıkuje, paşiyê ji jı wır dıreve û dıçe.

Lı kêleka gelek kêmasi û xeletiyan; roman bı hostetiyeki mezın hatiye hunandın, bûyer xweş bı hev ra tên gırêdan û hev temam dıkın. Xweska ev roman jı bo zımanê kurdi bıhata qezençkırınê.

Serhad Bapir, 2 yê Tebaxa 2002 ya.

Danasina Kıtêba Nikos Kasdaglis "Allahu Ekber"

Zıman : Yunani.
Nıviskar : Kasdaglis Nikos. (mêr)
Nav : Αλλάχ Ακμπάρ !. (Allah Akbar!)
Ναv (bı kurdi) : Allahu Ekber!.
Weşanxane : Stigmi.
Bajar : Athina.
Sal : 1998.
Rûpel : 53.
Lıb (nusxe) : 1500.
Celeb : Çirok. (an ji roman)
ISBN : 960-269-181-6

Naverok : Nıviskarê Yunan yê naskıri N. Kasdaglis ku jı sala
1955 an vır va jı 10 an zêdetır pırtûkên edebi (roman,
serpêhati, çirok û celebên dın) nıvisiye, jı sala 1994 an
pê va êdi lı ser Kurdan ji dınivisine. Dı vê çiroka (an
ji roman) xwe da, behsa bûyerên ku dı dehsaliya 80
yan da lı başûra Kurdıstanê qewımine dıke.

Behsa gundiyên gundeki lı herema Helebçeyê dıke. Bı çav û
zımanê jıneka Kurd (Yeter ?); bı çeken kimyayi
bombebarankırına gund dıbine. Her wusa jı Bexdayê
nameyeki jı bo Yeterê tê, kurê wê ku lı wır jı berê va dı zındanê da ye, kuştıne û nıha jı wê bıhayê berıkan duxwazın. Hevgırtın û pıştgırtına dı navbera gundiyan (ewên ku jı bombebarana kimyayi fılıtine), baş tê xwiyakırın: zılm û zora rejimê lı ser wan hemûyan e, her kes jı wan merıvên wan hatıne kuştın. Romaneki realist lı ser diroka me ya hevdem.

Dı dawiya pırtûkê da nıviskar dınivisine ku çavkaniyên vê pırtuka wi evın: “Şahıd-weşanên Tevger” û “Report 1989, Amnesty International.”

Serhad Bapir, 2 yê tebaxa 2002 ya.

Kurddost û Nıviskarê mezın yê Yunan Nikos Kasdaglis

Dı despêka meha Tebaxê ya havina sala 2004 a da, jı bo xebatên xwe yên huneri ez çûbûm “avahiya hunerê” ya akademiya hunerên sıpehi lı gıravaya Rodos’ê. Xwendekar û mezûnên akedemiyê dıkarın bist rojan lı vê “avahiyê” bıminın û bı xebatên xwe yên huneri mıjûlbıbın. Rodos gıravaki mezın û turistik e. Derdorê 120 hezar runıştvanên vê gıravayê hene û her sal nêzikê 1 milyon turistên xerib û Yunani serilêdıdın.

Bı rasti ji, her çıqas mın dızanıbû ku Nikos Kasdaglis lı gıravaya Rodosê dımine ji, dema ku ez jı Salonikê bırêketım û dema ku mın hazıriya rêwitıya xwe kırıbû ev tışt nehatıbû bira mın. Jı xwe telaşa ka ez ê çı materyalên hunerê bı xwe ra bıbım û ez ê lı ser çı bıxebıtım bı serê xwe ji ne hındık bû.

Çend sal beriya nıha mın 3 kıtêbên wi yên lı ser Kurdan xwendıbû. Mın bı tevi têbıni û rexneyên xwe yên lı ser van kıtêbên wi û lı ser gelek kıtêbên dın yên bı zımanê yunani yên lı ser Kurdan, mın jı deh lıbi zêdetır van kıtêban hem jı Enstituya Kurdi ya Parisê û hem ji jı Kıtêbxaneya Kurdi ya Stockholmê ra wek hediye şandıbû.

Nikos Kasdaglis, 2004, gıravaya Rodos’ê. (Foto: S. Bapir)

Pışti dema ku ez gıhiştım Rodosê, Nikos Kasdaglis hate bira mın, hıngê ji mın gelek dıxwest ku ew têbini û rexneyên mın yên lı ser wan her sê kıtêbên wi nıha lı ba mın bûna, lê xem nake, gelek bûyer û tıştên dı kıtêbên wi da hebûn jı xwe dı bira mın da bûn.

Dema ku pışti hevditına mın bı hın berpırsiyarên Galeriya Hunerên Modern ya Rodosê, hıngê mın qala N. Kasdaglis jı wan kır, ka gelo ew wi nasdıkın an na? Erê wan wi nasdıkır û jı mın ra gotın ku “ku nıha jı bo tatilê bı cıheki va neçûbe, nıha ew lı gıravê ye” û jı kataloga telefonê ya “12 Gıravayan” ku dı nav van her 12 yan da Rodos paytext e, lı paşnavê “Kasdaglis” geriyan, leqayê yeki xerat yê bı vi paşnavê hatın, lê nedıbû ku ew bûya. Dı katalogê da navên İrini û Maniya Kasdaglis ji hebûn, mın got ka ez telefonê wan vekım û jı wan “Nikos kasdaglis” bıpırsım. Wan jı mın ra got ku navê jına Nikos “Rena” ye û ew bı xwe ji helbestvan e, lê me navê Rena peydanekır. Me got ku dıbe ku navê “Rena” jı navê “İrini” dertê.

Dema ku mın telefonê “İrini” kır, xanıma Nikos Kasdaglis “Rena” derket û mın jı jê Nikosi xwest. Bêy ku tıştek jı mın bıpırse bani Nikosi kır. Mın ji jı Nikos ra got ku vayê ez resameki Kurd ım û nıha lı “avahiya hunerê” ya akademiya hunerên sıpehi da dıminım û mın dıxwest ku ez wi jı nêzik va nasbıkım. Mın jê ra got ku, mın kıtêbên wi yên lı ser Kurdan ji xwendiye.

Jı mın ra got ku “baş e” û jı mın pırsi “ka ez bı sobeliyê dızanım an na?” Mın ji got erê ez dızanım û wi ji jı mın ra got ku “nexwe sıbê sıet 11 da ez ê werım jı wi cıhê ku tu lê dımini ez ê te bıbım, nava rojê em ê herın behrê û pışti nivro ji em ê bı hev ra xwarınê bıxwın.”

Dotıra rojê mın ji jı xwe hazıriya xwe kırıbû, mın katalogeki grafikên xwe û gelek fotografên grafik û resımên xwe û her wusa makina fotorafan ya dijital xıste çentê xwe. Her wusa pêjgir û mayo’yê xwe ji. De ica nedıbû ku ez destvala bıçûma mala Nikos Kasdaglis. Mın pakêteki şêrinahiyê bı xwe ra bır.

Dı nav kevnebajêrê Çerxa Navin da, ez lı ber siyê, lı ber dergehê kevn ya “avahiya hunerê” ya akedemiyê runıştıbûm, kele kela germa meha tebaxê bû. Pışti demeki dınê, kalemêreki qut û tıji hat, mın wi jı fotografê wi yê lı ser kıtêbên wi naskır. Her çıqas ew fotograf 15-20 sal beriya nıha hatıbın kışandın ji, disa ji mın wi naskır. Lı ber derê avahiyê jı mın pırsi ka ez Serhad ım an na, mın ji jêra got belê û ez çûm ruyê wi.

Erebeya xwe ya Volvo, qederek dûr parkkırıbû, ketına nav bajarê tarixi yasax bû. Jı ber vê yekê ez ber wi ketım ku dı bın vê tava nava rojê da hewqa rê bı piya hatıbû û nıha ji vedıgeriya. Mın jê ra got ku tu nıha gelek westiyayi, belasebeb mın te westand. Ku te navnişana mala xwe jı mın ra bıgota, ez ê bıketıma texsiki û ez ê bıhatıma. Wi got ku mala mın lı dervayê bajêr da ye û lı cıheki ne ewqas nas da ye.

Dı rê da, ber bı ereba wi va, jı mın pırsi ka gelo mın hejmara telefona wi jı kê derê peydakıriye, ez Kurdê jı kê derê me. Dıxwest pariki mın nasbıke û pırs û şıkên ku dı serê wi da peydabûne belavbıke, cewaban jı wan ra bıbine.

Nikos Kasdaglisê 76 sali qederek kalbûbû, lê disa ji xweş rêvadıçû, dengê wi bı zehmeti dıgıhişte merıv. Gelek caran mın xwe xwardıkır da ku ez wi baştır bıbihizım, an ji mın disa jê dıpırsi, da ku baştır gotınên wi fêhmbıkım.

Nikos Kasdaglis, 2004, gıravaya Rodos’ê. (Foto: S. Bapir)

Dema ku em gıhiştın mala wi, xanıma wi Rena Kasdagli lı hêviya me bû. Lı ber malê dareki hêjiran a pıçûk û gelek darên dın hebûn. Hıngê, dı meha sıbatê da darên hêjiran yên pelvedayi yên bajarê Elezizê- çewa ku wi dı kıtêba xwe da nıvisibû- hate bira mın, lê nıha ne wext bû ku ez kıtêba wi rexnebıkım.

Lı ber deri şeş-heft pısik û qederek kasıkên xwarına wan hebûn, mın jı wan pırsi ka ev hemû yên we ne an na? Got belê û pısikeki hındek gır yê nêr û rengê boz nişanê mın da, got ku gelek pısikên vê derdorê bı vi rengê boz-beleki ne û viya ji bavê wan e, em keniyan.
Xaniyê wan sê qati bû, ew lı qata sısêya rudınıştın û ev qata sısêya dı sewiya erdê da bû. Xani pala xwe dabû gıreki û qata yeka û ya dıdoyan dı bın da bûn. Lı xwarê keça wi rudınışt, keça wan arkeolog bû û qata yeka ji, kurê wan yê muhendisê inşaatê wek ımbara malzemeyên xwe bıkartani.

Xaniyê wan fıreh bû, dema ku merıv derdıket balqona wi ya mezın, ku dıkete tevahiya rojhılata xani, jı wır merıv behra bê seri û bê bıni dıdit. Got ku lı hımberê me Tırkiye ye, lê tenê dı rojên sayi yên zıvıstanê da çıyayên bı berfa sıpi xwıyadıkın. Mala wi ya bı pencereyên mezın, te dıgot qê bı ronahiyê hatiye şuştın.

Pışti xêrhatınê û vexwarına qehwê, wi jı mın ra behsa jiyana xwe kır. Aliyê bavê wi dı sala 1889 a da jı herema Kasdag a Dardeneliya’yê (Çanakkale) hatıbûn paytext Athinayê. Yunanan, pışti avakırına dewleta nû ya Yunanistanê (1821), jı ber zordestiya Tırkan, bere bere dev jı welatê bav û bapirên xwe berdıdan û xwe dıspêrtın Yunanistanê.

Me behsa kıtêbên wi kır, dı nav malê da kıtêbxaneki mezın û lı ser masa xebatê ji komputereki hebû. Lı diwarên eywanê û odeya xebatê da resım û grafikên hunermendên navdar yên Yunan hebûn. Gelek jı van grafikan dı nava kıtêbên wi bı xwe da hatıbûn weşandın.
Mın meraq dıkır ka gelo meseleyên Kurdan çewa û jı kê derê bala wi kışandıbû. Jı bo kıtêba xwe ya mezın “Xwina Şiyar ya Mıriyan” jı kê derê ewqas malumatan berhevkırıbû. Lê mın nedıxwest ku ez lê bıbım gıran, mın nedıxwest ku ez wi “lêpırsin” bıkım.

Dı nav axaftınê da dema ku gotın hat ser çiyayên Araratê, mın jê ra got ku lı ser erdnigariya heremê dı kıtêba wi da hın şaşiti hene. Herema Bazıdê (ne “Doğu Beyazid”- çewa ku dı kıtêbê da nıvisibû) hıma bêje jı daran rût e. Dı nav bajêr bı xwe da ji bala merıv dıkşine, gelek kêm dar hene. Herçi çıyayên Araratê ne, lı wır çewa ku dı kıtêbê da nıvisiye- tu dehl û darıstanên mezın tunine. Herem rût e. Wi jı mın ra got ku ne tenê lı vır da, lê dı ciyên di da ji dıbe ku lı anagorê erdnigariyê nenıvisandıbe, jı ber ku ew tu cari neçûye Kurdıstanê.

Berga kıtêba N.Kasdaglis, “Ararat Brûskê Vedıde”

Jı mın ra behsa kıtêba xwe ya yeka ya lı ser Kurdan “Ararat dıbırıqe-Brûskê Vedıde” kır. Ev kıtêb lı ser jiyana şoreşgerê Kurd yê bı navê Cemil Turan e. Wi got ku, wi her roj qasi sıeteki hevpeyvinê bı C. Turan ra dıkır û paşê ji hewcedariya wi bı rojeki hebû da ku malzemeyên yek sıeti bı rêkûpêk bıke. Hıngê yunaniya C. Turan ne hınde baş bû. Pışti ku kıtêb dertê Cemil Turan hın gazından jı jê dıke “te çıma hemû tıştên ku mın goti nenıvisi?” Nikos jı jê ra dıbêje ku hınki tışt çênabe ku bınıvisine.

Mın meraq kır ka gelo çı ne ew tışt? Nikos bı ken jı mın ra got ku Cemil dıgot ku “Tırkên êşkencekar dı nav sermaya zıvıstanê da gırtiyan derdıxıstın ser banê êşkencexanê û lı wır wan tazi dıkırın û pışta wan datanin ber kalorifera ku dıkelıje û pêş wan ji ber sermaya zıvıstanê.” Mın got ku mın ji bı vi awayê êşkencekırê nebıhistiye, lê belê mın xwendiye ku dı zındana Diyarbekırê da havinan carna kaloriferê pêxıstıne.

Nıkos jı mın pırsi Diyarbakır an Diyarbekır? (lewra wi dı kıtêba xe da Diyarbakır nıvisiye). Mın jê ra behsa çiroka navê Amedê, Diyarbekır û Diyarbakırê kır. Gotın hate ser zebeşên Diyarbekırê, mın behsa festivala zebeşan jı jê ra kır. Wi ji got ku lı vır, lı Rodosê ji lı gundeki da festivala zebeşan çêdıbe û xelatê dıdın wi cotyarê ku wê zebeşê heri mezın û gıran bıçine.

Dı vê navberê da mın çend fotografên Rena û Nikos Kasdaglisi kışand û em rabûn û çûn behrê, bı erebê em ber bı “Faliraki” va, ber bı başûrê gıravayê va çûn. Sıetên sobalikırınê yên Rena û Nikosi hevnedıgırtın. Rena dıxwest serê sıba sobaliyê bıke lê Nıkos ji nava rojê. Tıştê ku mın fêhmkır, Nıkos her roj qasi sıeteki sobali dıkır. Rena lı baxçeyê restorana otelê rudınışt û kıtêbeki jı xwe ra dıxwend.

Ez û Nikos me mayoyên xwe lıxwekır û û em çûn ketın behrê. Heta devê behrê em bı şımıkên xwe çûn, qûma reş jı germayiya tavê bınê piyê merıv dışewıtand. Nıkos, tehteki ku derdorê 700-800 metreyi dûrê me nişani mın da û got ku ew carna heta wır dıçe û tê.

Me qasi sıeteki sobaliyê kır û em qasi 300-400 metreyi dûr ve çûn. Xeyni me tu keseki dın hınde dûr va neçûbû, lê gelek qayıkên bı motor bı hır va û wê da lı dû xwe hın kesan lı ser rûyê behrê kaşdıkırın, serfihk çêdıkırın. Hın kes ji bı paraşûtê dıketın xwarê.

Pışti demeki, me herduya fêhmkır ku dıvê ku em zêdetır dûr va neçın. Dıbe ku ev qeyik û paraşût lı bın gohê me bıkevın û em vegeriyan. Dı dema sobelikırê da hıma bêje em qet nepeyıvin û em 5-6 metroyi dûrê hev dıçûn. Nikos bêy ku xwe bızıvırine û bı metodeki dın avceniyê bıke, her bı serdevki û bı çengê xwe sobaliyê dıkır. Çengên xwe bı rithmik dıhejand û serê xwe ji têdıxıst nava avê û pışti demeki dınê jı bo bêhnsıtandınê disa derdıxıst. Xwıya dıkır ku wi jı avceniyê baş fêhmdıkır. Bı emrê xwe yê 76 an, xwıya nedıkr ku ew dıweste. Ê mın, geh serdevki bı çengan lı ser rûyê avê, carna ji lı bınê avê û geh ji serpışki mın sobaliyê dıkır.

Em dı cıheki di da derketın dervayê behrê û pêxwas lı ser qûma ku dısot meşiyan. Mın jê ra got ku ew geleki xweş sobeli dıke. Wi ji got ku wi dı xortaniya xwe da hın xweştır sobaliyê dıkır û jı mın pırsi ka gelo ez jı kê derê hinê sobelikırınê bûme. Mın jê ra behsa kıtêba wi ya “Xwina Şiyar ya Mıriyan” kır, dı vê kıtêba wi da ew behsa Behra Wanê û behsa rêwiyên ku bı keştiyan jı bajarê Wanê ber bı aliyê Tetwanê va dıçın, tê kırın. Mın jê ra got ku ava behra Wanê şor e û her wusa ji bı soda ye. Mın jê ra got ku, her çıqas ew bı xwe gol e, disa ji em jê ra dıbêjın “Gola Wanê” û ew bı xwe ji gelek mezın e, jı gıravaya Rodos’ê mezıntır e û bı qasi nivê gıravaya Girit’ê ye, jı aliki heta aliyê dınê merıv bı feribotê dı çar sıetan da dıkare here. Mın jê ra got ku dı tê da cureyeki masi hene. Wi nızanıbû ku ava vê golê şor e.

Em hatın ba Rena xanımê û me şiparişa xwarınê da, Nıkos ku taqımê dıranê devê xwe dı avceniyê da derxıstıbû (dıgot ku ew dı dema sobelikırınê da derdıxe, lewra dı bêhnvedan û sıtandınê da dıbe ku jı devê wi bıkebe nav avê û wendabıbe), nıha bı desmaleki lı pêş me da paqıjdıkır. Keçıka garson, bê ku bıxwaze bı me bıde hıskırın ku biza wê jı paqıjkırına taqımên dıranan tê, siparişê nıvisand. Ez bawerdıkım ku wê Rena û Nikosi nasdıkır.

Pışti xwarınê û vexwarına qedehên qerase yên birayê, mın çı kır û çı nekır ji, Nikos û Rena xanımê nehıştın ku ez pereyê hesabê xwarınê bıdım, gotın ku “tu mêvanê me yi” û me berê xwe da mala wan. Lı wır lı kataloga grafikên mın nıhêrt (mın katalogeki diyariya wan kır), Rena xanımê dema ku navê Helebçeyê xwend, keserki kûr kışand û got ku dı dema ku dı Helebçeyê da qetliamê kırın ew hıngê dı Amnesty Internatıonalê da dıxebıti û got ku jı bo wan zarokan ew gelek caran gıriyaye.

Nikos jı mın ra behsa Mehdi Zana’yi kır û çû jı kıtêpxaneya xwe, kıtêba wi ya wergera zımanê fransi ani. Kıtêb “Gırtigeha No 5” bû. Mın jê ra got ku tırkiya vê kıtêbê lı ba mın heye. Haya wan jê çêbûbû ku Leyla Zana’yê jı zındanê hatıbû berdan. Nikos xwe bı xwe zımanê fransızi hinbûbû, (xwıyadıkır ku frasıziya wi gelek başbû û wi berê kıtêba Ernest Heminguei, “Mırovê kal û Derya” yê wergerandıbû ser zımanê yunani) wi vê kıtêba M.Zana’yi xwendıbû, got ku ev kıtêb, xof û hovıtiya êşkenceyê nişanê me dıde.

Gotın hat lı ser zımanan û muhimbûna xwendına kıtêban jı zımanên ku pê hatıne nıvisin. Wi jı mın ra behsa kıtêba “İlliada” ya Omiros kır, got ku wi heta nıho çend caran vê kıtêbê xwendiye, lê jı bo ku merıv zêdetır jê teamê bıstine dıvê ku merıv bı zımanê yunaniya kevnar vê berhemê bıxweyne. Wi got ku lê ev ji gelek zehmet e, dema ku merıv 2-3 rûpelan dıxweyne, merıv dıweste û dıvê ku her tım nav, nişan û bûyer dı bira merıv da be, da ku merıv karıbe rêzebûyeran û navan bıhevragırêbıde.

Dı 13 tebaxa 2004 a da, bêyi ku ez bızanıbım ka ev roj roja despêka “Pêşperkên Olimpik ya Athina 2004” a yê, ez disa çûm mala Nikos Kasdaglis. Dı vê navberê da mın bı rengên “pastelên bı don”, hıbra çini û bı qelaman gelek resıman çêkırıbû û mın beşak jı van resıman bı xwe ra bır mala Nikos Kasdaglis. Resımên ku mın çêkırıbû mın lı ber Nikos û xanım Renayê raxıst, mın dıxwest ku ew lı gorê dılê xwe û pivanên esthetikên xwe jı xwe ra resımeki hılbıjêrın da ku ez wek diyari bıdıme wan. Rena xanımê yeki hılbıjart û Nikos ji yeki dınê, dı dawiyê da lı ser ya ku Nikos hılbıjartıbû lı hev kırın. Resımê ku mın diyariyê wan kırıbû, manzereyeki jı gıravaya Rodosê bû, bı rengên pastelên bı don mın çêkırıbû û dı mezınahiya 35x50 cm. dabû. Gelek kêfa wan jı vê camêrtiya mın ra hat.

Roja despêka ya “Pêşperkên Olimpik ya Athina 2004” wê bı halahala despêbıkıra, ev yek qet bala mın nedıkışand * lê mın nedıxwest ku ez bıbım sedem ku Nikos vê “qewımandına tarixi” rasterast dı televizyona xwe da nebine.

Mın dıxwest ku lı ser jiyan, kıtêbên wi û aleqe û baldariya wi ya lı ser Kurdan hın pırsan jê bıkıra, wi bı dıleki vekıri û bı awayeki samimi cewaba pırsên mın da. Sohbeta me qederek ajot û dı vê navberê da vekırına “Olimpikê” ji despêkır, televizyon lı qata xwarê lı mala keça wan da bû, Rena zûva çûbû wır û çend caran bani Nikosi kırın û mın ji gotê ku vayê bese êdi ez ê ji rabım, lê wi nedıhışt ku ez rabım, jı xwe sohbeta me ji geş û germ bûbû.

Lı ser pırsa mın ya lı ser eslê wi, Nikos jı mın ra got ku bapirên wi jı qesebeya Çeşme ya bajarê İzmirê ne û jı herema Kasdag ya cenûbê Dardeneliya (Tırkan navê Çanakkale lê danine) hatıne wır. Bapirê wi tucar bûye û dı navbera İzmir- Pireas- gıravaya Kos û Marsiliya’yê da bazırganiyê kırıye. Ew jı sala 1947 a û vır va lı gıravaya Rodosê dıjin.

Rodos û “12 Gırava” heta sala 1947 a dı bındestê dewleta İtalyayê da bûn. Dı sala 1936 a da İtali hemu mektebên bı zımanê yunani dıgrın û perwerdeya bı zımanê yunani yasakdıkın. Jı bo ku ew dı mektebên bı zımanê yunani da perwerde bıbe, jı Rodosê bardıkın û tên Athina’yê. Dema Almanên Nazi Yunanistanê işgaldıkın ew dıbe şahıdê zehmeti û hovitiya vê işgalê. Ew dıkebe nav refên berxwedanê û jı bo vê xebata xwe jı mektebê tê avêtınê.

Em behsa işgalan dıkın, ew jı mın ra dıbêje ku “dema ku dı sala 1974 a da Tırk Qıbrısê işgalkırın, Yunanistan dıkarıbû bı rêya meseleya Kurdan berxwebıda. Kurd dı bındestê Tırkan da bûn û ew êş û belaya ku jı berê da anibûn serê me, nıha dıanin serê Kurdan. Tırkan dı sala 1922 ya da xırabiyeki mezın lı me kır, 1,5 milyon Yunan dev jı welatê xwe berdan û xwe sıpartın Yunanistanê, dı sala 1955 a da ji lı Stenbolê qetliaman kırın.” Wi jı mın ra got ku ev hemû bûn sedem da ku ew bala xwe bıde Kurdan û bı Kurdan ra eleqeder bıbe.

“Haydari û zanina mın ya lı ser Kurdan jı çapeniyê dıhat. Ez bı xwe ji, dı 14 saliya xwe da beşdarê berxwedana lı hımberê işgala Almanên Nazi’yan bûbûm. Bı rêya Cemil Turan, têkıliya mın ya rasterast ya pêşi bı Kurdên ku lı hımberê zulma Tırkan berxwedıdan, çêbû, em her du hevalên hev û dost ın.” Wi serokê Kıtêpxaneya Kurdi ya Stocholmê Nedi Dağdeviren ji nasdıkır. Xwıya dıkır ku jı bo bêhnvedanê Nedim çend caran çûbû gıravaya Rodosê û lı wır dı “avahiya nıviskaran” da mabû.

Pışti hılweşandına diktatoriyeta Yunanistanê, dı sala 1974 a da Nikos kasdaglis tevi xanıma xwe Rena lı gıravaya Rodosê komiteya dıduyan ya Yunani ya Amnestey International’ê avadıkın.
Ew jı mın ra behsa kıtêba “Ararat Brûskê Vedıde” dıke. “Ev kıtêb jiyannameya şoreşgerê Kurd Cemil Turan e, behsa serpêhatiya wi dıke û dıgıhije heta dema ku hat û xwe sıpart Yunanistanê. Cemil hıngê baş bı zımanê yunani nızanıbû, mın pê ra jı 50 sıeti zêdetır hevpeyvinê kır.”

Berga kıtêba N. Kasdaglis, “Allahu Ekber”

Em lı ser kıtêba wi ya bı navê “Allahu Ekber” dıaxıvın. “Tu dızani, lı Kurdıstana Iraqê jı 3 500 i zêdetır gundên Kurdan hatın wêrankırın. Jı bo nıvisandına vê kıtêba xwe mın jı weşana Amnesty Internationalê û jı fotografên jı broşoreki Tevger’ê ku hıngê hatıbûn weşandın istifadekır.”
Mın navan jê pırskır, gelo çıma navên ne bı kurdi jı bo lehengên kıtêbên xwe bıkaraniye, ev dı kıtêba “Allahu Ekber da “Yeter” e û dı kıtêba “Xwina Şiyar ya Mıriyan” da ji Sabah-El-Din e. Navên erdnigariya Kurdıstanê, yên bajar û qesebeyên Kurdıstanê çıma “bı tırki” hatiye nıvisin? Her wusa lı ser iklima Kurdıstanê şaşiti hene. Wi jı mın ra wusa got “ Mın navan nasnedıkır, mın jı xwe ra navan jı kovarên fransızi hılbıjart. Mın navên erdnigariyê û bajaran ji, jı kıtêbeki rehberiya turistik ya Tırkan sıtand, ku dı sala 1994 a da dema ku ez tevi nıviskarên gelek welatan bı keştiyê beştarê gera Derya Reş bûbûm dabûn mın.”

Me behsa kıtêba wi ya bı navê “Xwina Şiyar ya Mıriyan” kır. Nikos jı mın ra got ku “ez 4 sal lı ser vê kıtêbê xebıtim, çavkaniyên mın kêm bûn, mın bı zımanê kurdi nızanıbû, mın nızanıbû ka bı zımanê kurdi jı bo gotına “kardeş” ra ka çı dıbêjın. Ev kıtêb jı sê beşan (kıtêban) pêktê, pêşi mın beşa “Sabah-El-Din” nıvisi, paşê beşa “Şewket” û dı dawiyê da ji wek senteza herduyan, beşa “Demir”.

Berga kıtêba N. Kasdaglis, “Xwina Şiyar ya Mıriyan”

Ew lı ser jiyana xwe ya van çend salên paşiyê ji hın malumatan dıde mın, “ qayıkeki mın hebû, 12 sal beriya nıha jı aliyê dınê (Tırkiyê) hın kes hatın vê derê û jı xwe ra dızin û bırın.... 9 sal beriya nıha qezaya trafikê lı mın qewımi....”

Ez jı Nikos dıpırsım ka gelo jı bo sıberojê kijan projeyên wi hene. Xwıya dıke ku pırsgırêka Kurdan û bêyi ku ziyaretkırıbe, erdnigariya Kurdıstanê tesireki xwırt lı Nikos Kasdaglis kırıne. “Kıtêba nû wê “Hılkışandına lı ser Araratê” be, lı ser qewımandınên rastin hatiye hunandın, mın jı nıha va nivê kıtêbê nıvisiye. Hıldıkışın lı ser çiyayên Araratê, dı nav berf û qeşayê da wendadıbın...”

*----------
Lı gor ditına mın dıviyabû Yunanistanê vê pêşberkê organizenekıra, lewra Yunanistan hê bı awayeki nûjen bı otobanan çar aliyê axa xwe û bajarên mezın bı hev ra gırênedabû, ev bı dehan salan bûn ku rêyên hesın û tren jı bo pivan û hewcedariya hevçerx nehatıbûn nûkırın û modernizekırın û her wusa ji, rewşa limanên Yunanisyanê ji wek ya rêyên hesın bû. Lı gor ditına mın û dıtına hın Yunanan, dıviyabû ku dewleta Yunanistanê wi şeş milyar euro’yi, yê ku wê jı bo fors, xeml û vitrina pêşberkên Olimpikê xercbıkıra, dıviyabû ku jı bo van beşên bıngehin yên ekonomiya welatê xwe xercbıkıra, da ku dı sıberojê da abori geşbıbe û kaliteya jinanê çêtırbıbe.

Serhad Bapir, 20 ê tebaxa 2004 a, Rodos.

Têbıni
Mın vê nıvisê lı gıravaya Rodosê, çend roj pışti hevditınên mın yên bı Nikos Kasdaglis ra, dı 20 ê tebaxa 2004 a da nıvisi.

Bı Nikos ra danûsıtandınên mın bı rêya name û telefonê her berdewam bû. Wi dı 4 ê ilona 2004 a da jı mın ra nameyeki bı tevi nıviseki xwe yê kevn ku hê nehatiye weşandın, şand. Ev nıvisa 10 rûpeli bı komputerê hatiye nıvisin û dı mezınayiya A4 da ye. Dı vê nivisê da Nikos Kasdaglis behsa baldariya xwe ya despêkê, ya bı pırsgırêka mıletê Kurd ra dıke. Her wusa ew behsa planeki xwe yê serneketi ji dıke: Wi dı sala 1991 a da dıxwest bı alikariya hın Kurdan lı ser Tırkiyê û bakûra Kurdıstanê derbasê başûra Kurdıstanê bıbe. Ew ê bı tevi rêxıstına “Dıxtorên Cihanê” bıçûya. Her wusa ew behsa naskırına xwe û şoreşgerê Kurd Cemil Turan dıke.

Nikos, wek cewaba grafika mın ya ku mın jı bo sersala 2005 a jê ra wek diyari şandıbû, dı 9 ê meha yeka ya 2005 a da nameyeki du rûpeli şandıbû. Dı nameyê da behsa têkıliyên Kurdan û Yunanan dıke û her wusa lı ser kıtêba “Mehmedin Kitabı” ya Nadire Mater ditınên xwe jı mın ra dıbêje.

Dı nava sala 2005 a da wi telefonê mın kır û jı mın xwest ku jı bo bergê kıtêba xwe ya nû “Tadeyi - Nıvisên lı ser Zordariyê” ew berhemeki mın dıxwaze. Mın jê ra got baş e, serçavan. Wi jı mın ra got ka ez jı bo heqê xwe çı dıxwazım, mın ji jê ra got ku wek nıviskareki Kurddost heqê wi lı ser me kurdan heye û mın tu heqi jı te navê, tenê bıla were nıvisin ku ev berhem yê mın e û ku karıbe bıla kıtêbeki paşê jı mın ra bışine.Wi dıxwest grafika mın ya bı navê “Helebçe”yê ku mın dı sala 1989 a da çêkırıbû bıke bergê kıtêbê. Mın jê ra got ku tu çewa bıxwazi wusa bıke. Wi jı jı mın ra got ku ew ê kataloga mın ya grafika jı weşangerê weşanxaneyê ra bışine û bıla ew qerara xwe bıdın.

Berga kıtêba N. Kasdaglis, “Tadeyi - Nıvisên lı ser Zordariyê”

Pışti çendeki dınê weşanger telefonê mın vekır û jı mın ra got ku ew dıxwazın xeyni bergê kıtêbê, çend grafikên dın ji têxın nava kıtêbê, mın ji gote baş e. Pışti çend hefteyan weşanger 5 nusxeyên kıtêbê jı mın ra şand. Jı bo bergê grafika bı navê “Tadeyi” bıkaranibûn û her wusa ji 7 grafikên dın jı bo her heft beşên kıtêbê bıkaranibû. Kıtêb jı hılbıjartıneki jı hın nıvisên ku dı navbera salên 1952 û 1998 an da hatıbûn weşandın pêkdıhat. Bê guman navê mın dı bınê berheman da hatıbû nıvisin. Dı vê kıtêbê da, beşa heftan ji kıtêba wi ya bı navê “Allahu Ekber” bû.

Cara dawi par ez bı telefonê bı Nikos Kasdaglis ra axıvim, dengê wi baş dernedıket, halê wi ji ne ewqas başbû û bı zehmeti dı telefonê da dıaxıvi. Mın kıtêba wi ya dawi meraqdıkır ka gelo qedand an na? Lê mın şermkır û jı jê nepırsi, pırsgırêkên wi yên saxlemiyê hebûn. Mın tenê saxi û selametiyê jı bo wi xwest û ez gıhiştım wê baweriyê ku dıvê cardi bı telefonê ez Nikos nerehet nekım.

Serhad Bapir 17 adara 2009 a.

Kurddost û Nıviskarê mezın yê Yunan, Nikos Kasdaglis Mır

Nikos Kasdaglis, 2004, gıravaya Rodos’ê. (Foto: S. Bapir)

Mehek beriya nıha, dı 17 sıbata 2009 a da Kurddost û Nıviskarê mezın yê Yunan, Nikos Kasdaglis dı 81 saliya xwe da lı gıravaya Rodosê jı ber nexweşiyê mır.

Nikos Kasdaglis dı sala 1928 a da, lı gıravaya Kos, ya ku hıngê dı bındestê İtalyayê da bû, hate dınê. Dı sala 1933 ya da, pışti erdheja mezın ya Kos’ê, bı tevi aila xwe dıçın gıravaya Rodos’ê. Pışti demeki kın, jı ber ku rejima işkalkar ya İtalyayê mektebên bı zımanê yunani dıgrın û perwerdeya bı vi zımanê yasakdıkın, dı sala 1937 a da jı bo xwendına xwe ya navin, mala xwe bardıkın û dıbın Athina’yê.

Dı dema işkala Yunanistanê jı aliyê Almanyaya Nazi û İtalyaya Faşist da, Nikos Kasdaglis bı awayeki aktiv beşdarê berxwedana lı hımberê işkalkaran dıbe. Lı dıji işkalê dı refên berxwedana rastgıran da ciyê xwe dıgre. Jı ber vê xebata xwe dı sala 1943 ya da jı mektebê tê avêtınê. Ew pışti saleki dınê jı aliyê partizanên çepgır va jı bo 20 rojan tê gırtın.

Pışti ku dı sala 1947 a da “12 Gırava” jı bındestê İtalyayê dıfılitin û bı Yunanistanê va hatın gırêdan, ew pêşi çû gıravaya Kos’ê û pışti çend mehan ji çû lı gıravaya Rodos’ê bıcıhbû û heta dawiya jiyana xwe dı vê gıravayê ma.

Dı dema şerê navxweyi yê Yunanistanê da, êş, cefa û zehmetiyên ku hêzên çepgır dıkışandın bûn sedem ku Nikos Kasdaglis hızra xwe ya siyasi bıguhırine, jı rastgır bû çepgır.
Dı sala 1957 a da bı helbestvan Rena Athanasiadi ra zewıci. 2 Zarokên wan hene, Anna-Mariya dı sala 1960 a da û Xristoforos ji dı sala 1964 a da hatın dınê.

N. Kasdaglis jı sala 1948 a heta sala 1968 a dı şûbeya Rodosê ya Banqa Zıretê da xebıti. Dı dema cunta leşkeriya Yunanistanê da, pışti ku bı tevi 17 nıviskarên navdarên dın beyannameyeki lı hımberê diktatoriyeta leşkeri weşandın, ew jı karê xwe hate avêtınê. Pışti hılweşandına cuntayê vê carê ne wek karmendeki sade, lê wek cigırê mudırê şûbeya banqê vegeriya ser karê xwe.
Dı sala 1982 ya da jı karê xwe yê lı banqê istifadıke û heta dawiya jiyana xwe bı karê nıviskariyê mıjûldıbe.

Nikos Kasdaglis tevihev 18 heb kıtêban nıvisandıye û her wusa ji, hın kıtêban jı zımanê fransi wergerandiye ser zımanê yunani. Heta nıho kıtêbên wi hatıne wergerandın lı ser zımanên dın û her wusa ji bûne senaryoyên hın filimên sinemayê. Wi dı gelek kovar û rojnameyên Yunanistanê da nıviskariyê kıriye. Ew endamê “Şirketa Edebiyatvanên Yunan” û yek jı endamên himdar yê “şirketa Nıviskaran” bû. Wi dı sala 1955 a da xelata dewletê ya edebiyatê sıtandıbû.
Nikos Kasdaglis dı despêka salên 1990 i da bı Kurdan ra dıkebe nav têkıliyê û jı wê çaxê û pê va Kurd û pırsgırêka Kurdi mıjarên sereke yê nıviskariya wi ne. Kıtêbên wi yên lı ser Kurdan ev ın:

1- “Ararat Brûskê Vedıde”, 1994.
2- “Allahu Ekber”, 1998.
3- “Xwina Şiyar ya Mıriyan”, 1999.

Kıtêba wi ya heri dawi ya ku hatiye weşandın,“Tadeyi - Nıvisên lı ser Zordariyê” ye. Ev kıtêb jı hılbıjartıneki jı hın nıvisên ku dı navbera salên 1952 û 1998 an da hatıbûn weşandın pêktê û bı tevi grafikên Serhad Bapir hate weşandın. Dı van çend salên dawi da kıtêbeki di ji dı destê wi da hebû ku ew ji lı ser “Hılkışandına lı ser Araratê” bû, lê ez nızanım ka vê kıtêba xwe temamkır an na.

Nikos Kasdaglis nıviskareki mezın yê Yunanistanê û dosteki hêja yê mıletê Kurd bû û ew bı hêza pênusa xwe, mıletê Kurd bı mıletê Yunan da naskırın. Hêvidarım ku wê dı sıberojan da hın Kurd an ji Yunan karıbın berhemên Nikos Kasdaglis wergerinın ser zımanê kurdi.
Serhad Bapir, 17 adara 2009 a.

Zarokek jı Helebçe 1989 Grafika bı asit û aquatinda lı ser metal, 14.5 X14.5 cm.

Yek jı 5000 an, 1989, Grafika bi asit û aquatinda lı ser metal, 14.5 X 14.5 cm.

Helebçe, 1989, grafika lı ser linolium, 12,5x22 cm.

Helebçe, 1990, grafika lı ser linoliom ku hatiye bırengkırın, 17x23 cm.

Du gotin û çend pirsên li ser Helebçeyê

Helebçe, 2002, lîthografîa, 30X40 cm.

Helebçe bûye sembola zulma ku li Kurdan tê kirin û trajedîya Kurdan. Bê guman ji alîyê dewletên dagirker va, tevdakuştinên ku ji ya Helebçeyê mezintir jî hatine kirin. Di navbera salên 1920 an heta sala 1938an da, ji alîyê dewleta Tirkan a kemalîst va qetlîamên gelek mezin li Kurdan hatin kirin, wek qetlîamên Qoçgirî, Zîlan û Dêrsîmê.

Lê belê Helebçe û bi awayekî giştî Operasyonên Enfalê, li demekê rast hat ku hizra netewî di nav me Kurdan da êdî şax vedabû û ber bi geşbûnê va diçû. Piranîya Kurdên xwedî hizra netewî, bi çavên xwe dîmenên kîmya barankirina Helebçeyê û kuştina xelkê sivîl dîtine. Wê demê ev dîmen kêm be jî di çapemenîya cîhanê da jî hatin weşandin. Her wusa bi sedhezaran Kurdên başûrê Kurdistanê ji ber bombabarankirina kîmyayî xwe li sinorên sûnî xistin.Em hemû bûn şahidên vê trajedîya Kurdan.
Ji ber van sedaman Helebçe bû roja şînê û roja çalakîyên li himberê zulm û bindestîya Kurdan. Helebçe, Kurdên her çar perçeyên Kurdistanê zêdetir gihande hev, em hemu baştir têgihiştin ku em wek milet, bi tehlûkeyên bi çi rengî va bi rûbirû ne, çarenivîs û qedara me hemû Kurdan, me hemûyan aleqeder dike. Em wek milet di şînê da hevparin.

Helebçe, 1989, grafîka li ser lînolîum, 12,5x22 cm.

Min van gotinên jorê di 5/3/2005an da nivîsîbû û di malpera http://www.dengedondurma.com/ hatibû weşandin. İroj, tiştekî dinê ku ez li van gotinên xwe zêde bikim tunîne. Lê li ser Helebçeyê hin pirs û şikên min hene, ku ez bi xwe jî cewaba van pirsan baş nizanim û bi aweyekî baş ronîkirina van şikan jî ji min nayê:

1- Di nava şerê İran û Îraqê da, gelo ji bo şerê pêşmergetîyê çiqas hewcedarî bi kontrolkirin û filitandina bajerekî wekî Helebçeyê hebû? Nifûsa Helebçeyê derdora 70 hezar kesî bû, bajarekî hinde mezin wê çewa û bi kîjan awayî ji xezeba dijmin bihata parastin? Bajarekî ku meriv nikaribe wê biparêze, wê meriv çima ji dijminekî hinde hov bifilitîne û têxe bin kontrola xwe? Em dizanin ku berîya Helebçeyê, rejîma dîktator ya Îraqê li himberê hin deverên Behdînan jî çekên kîmyayî bi kar anîbû. Gelo rola rejima İranê di meseleya Helebçeyê da çi bû?

2- Piştî sala 1991an, çima li devera Hewremanê (ku bajarê Helebçeyê bajarekî sereke yê vê deverê ye) hêzên îslamî bûn serdest û kontrolkirina vê heremê girtin destê xwe? Divê ku em jibîr nekin ku ew bi salan bû ku li kêlaka her du hukumetên PDK û YNK, li vê deverê hukumeta îslamîstên Kurd hebû. Gelo çi bûn sedem ku li vê deverê îslamîst xwirt bibin û heremekî mezin bikin bin kontrola xwe? Piştî şerê YNK û îslamîstan, ev hukumeta îslamî û bîlhasa piştî sala 2003yan, şaxên vê hukumeta îslamî yên terorîst êdî heremê kontrol nakin. Gelo çi bi vê hêzê hat û heta kîjan dereceyî wan hêza xwe di nav xelkê vê deverê da parastîye?

3- Di salên 2006 û 2007an da, li himberê îdareya Kurdî, li gelek bajarên Kurdistanê da xwepêşandanên kîndar yên îslamîstên Kurd çêbûn. Li bajarê Helebçeyê, di dema xwepêşandana îslamîstên Kurd da abîdeya bîranîna tevdakuştina Helebçeyê hate şewitandin. Gelo sedemên vê dijberî û reaksîyona li himberê vê abîdeyê çi bûn?

Helebçe, 1990, grafîka li ser lînolîum ku hatîye bi rengkirin, 17x23 cm.

4- Ev 18 salin ku beşekî mezin ya başûra Kurdistanê û her wusa ev gelek sal in ku bajarê Helebçeyê di bin kontrola hêzên Kurdan da ye. Gelo heta kîjan dereceyî birînên vê tevdakuştina bi çekên kîmyayî hatin kewandin û pêçandin? Xelkê ku ne nêzîk û ne girêdayî rêvebirên partîyên Kurdan e (ku piranîya xelkê dikebin vê kategorîyê), gelo bi kîjan çavî li rewşa xwe û li rewşa zengînên derdora YNK û PDK dinêrin? Gelo hin kes û derdor, li ser êş, kuştin û wêranbûna xelkê Helebçeyê û her wusa li ser xelkê tevayîya başûrê Kurdistanê, di nav sîstema bertîl û hîlekarîyê da zengîn bûn?

Gelo li himberê hukumet an jî sîstema PDK û YNK, partîyên îslamî yên Kurd rola muhalefetê dileyzin û êdî ev partî bi hêza xwe dikarin hin daxwazên xwe li ser îdareya Kurdî ferzbikin? Di qebûlkirina “qanûna pir jin anînê”, di ne qedexekirina “sunetkirina keçan”, di hebûna qanûnên din yên li himberê wekhevîya jin û mêran, di ne qebûlkirina alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî da, rola van hêzên îslamî çiye?

Yek ji 5000an, 1989, grafîka bi asît li ser metal,14,5x14,5 cm.

5- Gelo heta kîjan dereceyî bi awayekî zanistî û akademîkî lêkolîn li ser tevdakuştina bi çekên kîmyayî yê xelkê Helebçeyê û bi awayê giştî Operasyonên Enfalê, hatin çêkirin? Gelo lêkolînên psîkolojîk, sosyolojîk, ekonomîk, sîyasî û beşên dinê yên zanistîyê divê ne karê zanîngehên Kurdistanê be? Gelo arşîvkirina dokumentên van jenosîdan di kîjan sewîyê da ye?

6- Hevkarên dîktator Seddam yên Kurd, bi gotinekî din çehş û bîlhasa serokçehş, di pêvajoya Operasyonên Enfalê da çi rolê leyistin? Ew niha li kê derê ne û xwedî kîjan statuyê ne? Gelo wê Kurd karibin di neynika dîrokê da, bi awayekî objektîf li “bejn û bala” xwe binêrin? An wê bêjin “tiştê çû nede dû”?

Zarokekî ji Helebçeyê, 1989, grafîka bi asît li ser metal,14,5x14,5 cm.

7- Gelo çima hukumeta başûra Kurdistanê li herema Hewremanê û her wusa li Helebçeyê perwerdeya bi zaravayê hewramanî qedexe kirîye? Çima divê ku Hewramanî soranîze û asîmîle bibin? Gelo çewa meriv dikare zulma ku zaravayê soranî li ser Kurmancên Behdînan û li ser xelkê Hewremanê dike rewa bibîne?

Min got, yên min pirs û şik in, ku ez bi xwe jî cewaba van pirsan baş nizanim û bi awayekî baş ronîkirina van şikan jî ji min nayê. Lê ez dibêm qê, ku carna meriv pirsên ku cewaba wan nizane jî bike baş e.
16 ê adara 2009 a.

Operasyonên Enfal, 2005, grafika lı ser bleksiglas, 102x82 cm.

Hewar, 2005, grafika lı ser bleksiglas, 102x82 cm.

"Helal be" jı we ra!

Hewar 1, 1989, grafîka li ser lînelîum, 30x16,5 cm.

Namus,

a ku di nav şeqên mêran da,

wek kundirê beravê

daliqandî ye,

ji bo zewq û kêfa meran e.

Di nav wê edaleta

zewq û sefa ya mêran da,

jin wekî kavir û çêlekan nin,
tên kirîn û firotinê.

Ol nobedarê vê desthilatîyê ye
û navê vê desthilatarîyê jî
Kurdistana Azad e.

Dibêjin ku keçikên 3-4 salî,
ji alîyê qesasên jin va
tên xesandin,
li ser daxwaza dê û bavan.

Da ku di siberojên xwe da
ji xwe û ji mêrê xwe

tu teamê nestînin.

Ez “heyranê” wê edaletê me,
ya ku bi kîrê mêran
hatîye pîvandin û kişandin.

Ez “heyranê” wî aqilî me,
ku rûbera quzên keçên me,
bi şûrekî jengarî
yê hezarûçarsed salî dipîvin
û yê "zêde" jî,
dibirin û davêjin
ber devê kuçikan.

Ez “heyranê” wê desthilatarîyê me,
ku di sedsala 21 a da,
hefsaran dike stûyê çar jinan
û serê vî hevsarî jî
bi kîrê xwe va girêdide.
Ji xwe “mêranî” jî ev e.

Dê û Zarok, 1998, grafîka li ser metal bi asît, 25x16,5 cm.

Dibêjin ku,
Kurdistan
dayika me hemû Kurdan e.
Nexwe Kurdistan jî jin e.
Gelo ew jî di piçûkatîya xwe da
hatîye sunetkirin?

Gelo ji ber vê yekê
bûye çar perçe,
da ku her çar perçe
bibin wek çar jinên mêrekî?

Dibêjin ku
quzê kerê jî çar perçe ye,
hima bila perça mezin jî
li devê
desthilatdarên me be.

Sibata 2009 a.

Jin, 1999, hibra çînî û rengên avê, 21x18 cm.

Hevpeyvina bı Filimçêkerê Kurd Yuksel Yavûz ra

Filimçêkerê Kurd Yuksel Yavûz, bı filma xwe ya dırêj a dıdoyan “Serbestiya Pıçûk”, lı Yunanistanê beşdarê Festivala Filiman ya Navnetewi ya Saloniki bû. Mın lı ser jiyan û hunera wi û herweha lı ser ditınên wi yên lı ser sinemeya kurdi û pırsgırêkên ku wi mıjûl dıkın, bı pê ra hevpeyvineki çêkır. Her çıqas, Y. Yavûz hındek bı zımanê kurdi zanıbe ji, lı ser ısrar û daxwaza wi, ez mecbûr mam ku beşeke mezın ya vê hevpeyvinê bı zımanê tırki bı wi ra bıkım. Jı bo menfeatê zımanê kurdi, tırkiya vê hevpeyvinê, jı xwe ne hewceye ku ez bıweşinım. Wergera lı ser zımanê kurdi ya hemû vê hevpeyvinê, jı bo xwendevanên hêja ên zımanê kurdi, ez lı vır dıweşinım. Hevpeyvin dı 22/11/2004 a da lı Saloniki çêbû.
Serhad Bapir.

Filimçêkerê Kurd Yuksel Yavûz, (foto: S. Bapir, 2004).

S.Bapir: Belê kekê Yuksel Yavûz, ka pêşi em te nasbıkın, tu ki yi, yani kengê û lı kê derê tu hatiyi dınê û çend sali bûy, wexta ku tu çûy Almanyayê
Y. Yavûz: Serhad, ez nıkarım bı serbesti û xweş bı kurdi bıpeyvım, jı ber vê yekê hêvidarım ku careki dın, em ê karıbın bı kurdi qıse bıkın, jı xwe tu vê hevpeyvinê jı bo malpereki bı kurdi ya İnternetê çêdıki, tu yê wergerini û bı kurdi bıweşini.

S. Bapir: Lê belê dıvê ku bı zımanê xwe yê zıkmaki, em jı ciyeki destpêkın.
Y. Yavûz: Zımanê mın yê zıkmaki ye, lê belê Serhad, tu nıkari jı her Kurdeki bıpırsi ka tu çıma bı zımanê xwe nızani. Em dızanın qedexeyek danine ser zımanê me. Dı wexta xwe da, lı serê te dıxıstın û jı te ra dıgotın ku “tu nıkari bı zımanê xwe yê zıkmaki bıpeyvi”.

S. Bapir: Ev tışt jı bo hemu Kurdan wusa ye, jı bo mın ji wusa ye, ez ji neçûme dıbıstanê, dıvê ku merıv hındek hewl bıde.
Y. Yavûz: Tu neçûy dıbıstanê newsa? Bınêre, ez mecbûr man ku herıme dıbıstanê.

S. Bapir: Çewa ez neçûme dıbıstanê! Ez neçûme dıbıstana kurdi.
Y. Yavûz: Dı ser da ji ez çûme “ yatılı okulları” (Dıbıstanên gırti)* û dı wana da mezın bûm. Dı “yatılı okulları” da, zımanê kurdi lı te qedexe dıkın, te lı dûrê malbata te mezın û perwerde dıkın û salewext neh meh zımanê tırki hinê te dıkın. Ev nêzikê 25 salın ji ku ez lı Almanyayê dıjim. Lı derdora mın da bê guman hevalên mın yên Kurd ji hene, lê zêdetır, ez bı Almanan ra dıpeyvım.

S. Bapir: Kurdi ya te ji baş e, tu kurdiya xwe çıma pıçûk dıhesıbini?
Y. Yavûz: Dızanım, dızanım, ez dızanım ku kurmanciya mın pır baş nine, lê belê idare dıke. Bı kurmanciya Diyarbekırê nıkarım baş qıse bıkım, kurmanciya Hekkariyê ji wusa.

S. Bapir: Qet ferq nake, ya Qereqoçanê ji baş e.
Y. Yavûz: Ya Qereqoçanê ji baş e, lê ya Qereqoçanê pır tırki ketiye navê.

S. Bapir: Tışki na be, ê başe, tu kengê û lı kê derê hatiyi dınyayê?

Y. Yavûz: Baş pê nızanım, dıbe ku sala 1964 an ji 1963 be, çewa ku dı pıraniya Kurdan da ji wusa ne, ez ji tam bı pê nızanım. Dıbe ku dı dawiya 1963 yan, an ji despêka 1964 an be. Ez lı gundeki Qereqoçana Elezizê hatım dınê.

S. Bapir: Yê mın ji wusa ye, nıha merıv tam bı salên xwe nızane, de ica were ka merıv wê çewa bı rojbûna xwe bızanıbe, newsa?
Y. Yavûz: Belê, belê.

S. Bapir: Tu jı kengê va lı Almanyayê dıjiy?
Y. Yavûz: Ez dı sala 1980 ya da çûm Almanyayê, sê hefte beriya 12 İlonê. Bavê mın, mın bır. Pıçkek ji, jı sedema pevçûna çep û rastgıran bû, ku dı nava salên 1970 yan da destpêkırıbû. Herçıqas ez lı Dêrsimê dımam, lê lı wê derê ji hêzên çepgır ketıbûn qırka hevdû. Rewşeki şiddetê hebû.

S. Bapir: Lı Almanyayê te beşa sinemê ya akedemiya hunerên sıpehi xwend newsa?
Y. Yavûz: Lı wır beşeki bı navê komukasyoniya optikal heye, mın çend demwext beşdariyê wê beşê kır. Lı wê derê, beşeki ku gıraniya xwe dıda lı ser film hebû, mamosteyên wan hebûn, lı ba wan mın wexteki dersan gırt, lê belê zêdetır ji, ez xwe bı xwe fêri sinemayê bûm, her wusa hın tıştan ji, jı mamosteyên xwe hinbûm.
S. Bapir: Heta nıha te kijan filman çêkıri ye, ez bı xwe tenê 2 filmên te dızanım.
Y. Yavûz: Xeyni 2-3 kurtefilmên mın yên temambûyi an ji nivcû mayi yên dema xwendekariya mın, 2 kurte filmên mın ên ku mın bı awayê profesyoneli çêkıriye hene. Yek jı wana , filma mın a dokumenter ya 18 deqiqeyi, ya bı navê “Sed û Yek Mark” e. Ya di ji, kurte filma bı navê “Mırovê bı Qaputê Sıpi” ye ku mın wê, jı kurte çiroka Oğuz Atay şırovekır û çêkır. Mın wê kurte filmê dı sala 1999 a da çêkır. Lê belê dokumentereki mın yê bı navê “Bavê Mın ê Karker yê Mêvan” heye, ku ez gelek jı wê hızdıkım. Dı derbarê dê û bavê mın da bû, jı xwe ev film mın ber bı sinemayê va kışand.

S. Bapir: Yani film behsa jiyana dê û bavê te dıke?

Y. Yavûz: Belê, belê.

S. Bapir: Çend deqiqe ye?
Y. Yavûz: Filmeki dokumenter ya 52 deqiqeyi ye. Lı ser têkıliyên dı navbera dê û bavê mın da ye, bavê mın 16 sal lı Almanyayê ma, diya mın ji dı wê demê da, her lı welat ma û me mezın kır, em çûn dıbıstanan. Paşê dema ku bavê mın dı sala 1984 a da vegeriya welat, hın jı me lı Almanyayê û bajarên cuda man. Yani nêzikbûn û gırêdana mın ya bı dê û bavê mın ra, têkiliyên dı navbera dê û bavê mın bı xwe da, meseleya koçberbûnê û koçberiya Kurdan.

S. Bapir: Jı bo vê dokumenterê wun çun lı Kurdıstanê ji we film kışand?

Y. Yavûz: Belê, belê, jı xwe nivê filmê bı xwe lı Kurdıstanê derbas dıbe. Lı gundeki navçeya Qereqoçanê, ku ew bı xwe ji gırêdayê bajarê Elezizê ye.

S. Bapir: Tu dı filmên xwe da, realite ya cıvata Kurdên Awrupayê tini, datini ber me, nişanê me dıdi. Dema ku vi kari dıki, tu dûrê şablonên ideolojiki û siyaseta Kurdan ya heyi dısekıni, bala xwe zêde nadi van tıştan. Wek zêrevaneki dıçi, dıbini û tu ser mesele û pırsgırêkan dısekıni. Gelo eviya stila te ye? An ji dı vê tespita xwe da ez rast ım an na?
Y. Yavûz: Belê, belê gelek rast e. Jı xwe dı jiyana xwe da, ez tu car beşdarê karên rêxıstıni nebûme û bı sempati mın lı tu rêxıstıni nenıhêrti ye. Her çıqas dı zarokatiya xwe da, dı salên 1970 yan da, mın rêxıstınên bı vi awayi nas kırıbe ji. Lê mın fêhm kır ku dı nav hiyerarşiya jı jor heta xwarê û jı jêr heta jorê ya van rêxıstınan da, merıv nıkare kesayetiya xwe bıpêşvebıbe. Jı seri da mın wusa fêhm kır, jı ber vê yekê ez ne ketım nava tışteki wusa. Jı xortantiya xwe pê va mın berê xwe da hunerê, mın fotograf dıkşand, kovaran derdıxıst.

S. Bapir: Te kijan kovari derdıxıst?
Y. Yavûz: “Almanyadaki Göçmen Gençlik” (Koçberên Cıwan yên lı Almanyayê), ew kovareki lı ser koçberan bû. Mın xebatên kulturi û cıvaki dıkır.

S. Bapir: Gelek normal e ku her mırov lı gor xwe, nasnameya xwe, an ji nijada xwe eşkere bıke. Yani İngilizeki dıbêje ku ew İngiliz e, Almaneki, Almanbûna xwe û Tırkeki ji Tırbûna xwe eşkere dıke. Lê belê dema ku Kurdeki, Kurdbûna xwe eşkere dıke, ango dema ku dıbêje ku ew jı Kurdıstanê hatiye, lı wır hatiye dınê, dema dı filmên xwe da cıh dıde zımanê dê û bavê xwe, yani cıh dıde zımanê kurdi, bıvê nevê xwe dı nav jiyana politik da nabine? Yani dûrê partizancitiyê û mıridbûnê, gelo bı awayeki nerm be ji, siyasetê nakê?
Y. Yavûz: Lı gor ditına mın, huner pıri caran lı gor xwe, dı nava xwe da meyleki siyasi ji temsil dıke. Dema ku tu hın tıştan dıki, ku ew tıştên ku tu dıki huner an ji edebiyat be, tu hıngê ramanên xwe yê lı ser dınyayê ji eşkere dıki. Jı ber vê yekê, dema keseki dıxweyne, an ji temaşevanki ku hunerê te dıbine, filmên te temaşe dıke, tê dıgihije dı derbarê hın tıştan da ka tu çewa dıfıkıri.

S. Bapir: Tu naxwazi realita Kurdên Almanyayê an ji yên Awrupayê makyaj û xweşıktır bıki, çewa ye, tu dıxwazi wusa ji nişanê me bıdi, bı tevi başi û xırabiya xwe. Meyleki me Kurdan heye, ku pıri caran em her tışti idealize dıkın, lê tu wek filimçêkereki bı vi awayi tevnageri, her wusa ji gelo hınki behna dokumenteri ji, jı filmên te nayê?
Y. Yavûz: Despêka mın ya sinemayê jı xwe bı filmên dokumenter bû. Mın bı dokumentera “Bavê Mın ê Karker yê Mêvan” destpêkır. Jiyana mırovan dı jiyana rasti da çewa derbas dıbe, ew karekterên ku dı senaryo mın da derbas dıbın ji, wusa dıjin. Ez çırokên xwe, lı ser wan kesên ku ez dı jiyana rasti da ji wan nasdıkım, an ji leqayê wan têm dıhonım. Lema ji, bûyerên ku dı filmê da dıqewımın, gelek nêzikê rastiyê ne. Ew leyistikvanên ku ez wan dıbjêrım, zêdetır ji ew mırovên ku behsa jiyana xwe bı xwe dıkın û ew kesên ku wê rola hanê baş nasdıkın ın.

S. Bapir: Ango mırov behsa jiyana xwe dıkın.

Y. Yavûz: Belê, belê behsa xwe dıkın.

S. Bapir: Gelo jı ber vê yekê tu leyistikvanên amator tercih dıki?

Y. Yavûz: Dı xebatên mın yên heta nıha da her wusa bûye, lê ez pê nızanım ka jı nıha û pê va wê wusa bıbe an na. Yani lı gor çiroka senaryoyê ye.

S. Bapir: Ew karekterên ku tu dı filmên xwe dıbıjêri, dı nav cıvata Almanan û her wusa ji dı dervayê vê cıvatê da ji, ne xwedi tu têkıliyên baş ın. Tu bı zanebûni karekterên wusa jı xwe ra dıbıjêri? Ez hınki pırsa xwe fırehtır bıkım: Lı Almanyayê gelek Kurdên ku dı rewşeki baş da dıjin ji hene, lê belê ew Kurdên ku tu dı filmên xwe da dıbıjêri, mırovên ku bı vi ali û wi ali va dıhejın, yên ku bı wan ra pırsgırêkên ku gırêdayê nasnamê û kesayetiyê ne, hene.

Y. Yavûz: Belê, mırovên ku lı dû hın tıştan nın. Ango, wek nımûne, dema ku ez behsa cıwaneki ku ew dı 9-10 saliya xwe da hatiye Almanyayê, dıkım, ku beriya hatına xwe ji, dê û bavê xwe wenda kıri ye û lı wır çend sal çûye dıbıstanê û dema lı vır ji, çewa ku dıkebe 16 saliya xwe, jı mecbûri dıkebe nav illegaliteyê: tu nıkari wi wek mıroveki xwedi nasnameki xweser, ku dı nav cıvatê da bı rumeti dıji, bıhesıbini. Jı xwe rewşeki wusa ya wi mırovi nine.

Dimeneki jı filma Yuksel Yavûz "Serbestiya Pıçûk", (2003).

S. Bapir: Yani pırsgırêkên wi yên nasnameyi hene.

Y. Yavûz: Belê hene. Dema ku ez behsa wi lawıki dıkım, ez tenê behsa aliyên wi yên Kurd nakım, ew dıxwaze xwe bıguherine, dıxwaze bıbe xwedi kesayetiyeki nû. Jı xwe, mıroveki ku jı ber zulma ku lı welatê xwe da ditiye reviyaye, mecbur maye ku bıreve û hatiye Awrupayê, wê çı bıke? Wê cardi vegere wi welati, wê bıxwaze vegere? Ev pırseki di ye. Em bêjın ku ew lawıkê jı Afrikayê, naxwaze vegere Afrikayê, dıbe ku ew dıxwaze lı Almanyayê bımine. Jı ber ku nahêlın ew lı Almanyayê bımine, ew behsa Awustralyayê dıke, dıxwaze ku here Awustralyayê. Dıbe ku dıfıkıre ku, ew ciyên ku em hê neçûnê ciyên heri xweş ın.

S. Bapir: Kurdıstan dı wan her du filmên te da ji, ango dı “Zarokên Nisanê” û “ Serbestiya Pıçûk” da ji heye, lê belê Kurdıstan jı dûr va heye. Ew pırsgırêkên ku lı Kurdıstanê peyda bûne, tên û lı Almanyayê da ji dıdomın. Dı “Zarokên Nisanê” da, ew sehdıkın ku vayê gundê wan jı aliyê dewletê va hatiye şewıtandın û merıvên wan hatıne kuştın. Dı “Serbestiya Pıçûk” da ji, dırêjayiya şerê ku lı Kurdıstanê hebûye, tê û bı awayeki dın, vê carê ji lı Almanyayê dıdome: Lı wır lı aliki tevgera gerillatiyê heye û jı lı aliyê di ji, cerdevanên ku dewletê wan bı rêxıstın kıriye heye, her du ali ji Kurd ın û mırovên ku dı vê rewşa hanê da asê û dı bın zorê da mane ne. Tu bı van bûyeran çı dıxwazi jı me ra şırove bıki?

Y. Yavûz: Dı wan salên 1980 û 1990 an da lı Kurdıstanê şereki hûr dıqewımi. Dı şıroveya resmi da, jı viya ra navê şer danatanin, jê ra dıgotın ku terorist hene û em lı hımberê wan mucadele dıkın. Lê belê şereki ku 15 salan berdewam kır, çêbû. Dı wi şeri da bı hezaran gund hatın valakırınê, xelk jı ci û warên xwe bûn, jı her du aliyan bı hezaran mırov hatın kuştın û serûbınbûneki cıvati qewımi. Dı nav vê serûbınbûnê da nesleki nû gıhiya, cıwanên 13, 15 û 18 sali,dı nav germayiya şer da mezın bûn, bıvê nevê, gıraniya vi şeri lı ser pışta xwe da his kırın. Dıbe ku ew yekser beşdarê şer nebûbın ji, lê belê wusa mezın bûn û tesireki mezın ya vê rewşê lı ser avakırına kesayeti û karekterê wan da, çêbû. Ew bı vi ali û bı wi ali va belawela bûn, hın jı wan, dı şertên gelek zehmet da ber bı rojavayê û hınên dın ji ber bı Awrupayê va hatın. Mırov mecbûr man da ku bı tevi derd û kulên xwe bıjin û bırinên xwe bı xwe bıkewinın. Mın xwest ku, lı ser tesira ku ev travma (bırin) lı ser mırovên ku dırevın û xwe dıspêrın Almanyayê û lı wır dıxwazın jiyaneki nû jı xwe ra avabıkın, çêdıke, bısekınım. Mın xwest ku, tesira ku wi şeri lı ser mırovên ku jı gelek aliyên dınê hatıne û lı ciyeki da cıviyane, çêdıke, nişan bıdım.

S. Bapir: Dı “Serbestiya pıçûk” da , Kurdıstan bı rêya kaseta pıçûk ya kamera videoyê, ku jı Baran ra hatiye şandın, xwıya dıke. Ez dıxwazım lı ser mesela zıman bısekınım, lı ser zımanê kurdi. Dı filmên xwe da tu gelek kêm ci dıdi zımanê kurdi û dema dıdi ji, zêdetır pir û kal bı vi zımani dıpeyvın. Dı “Zarokên Nisanê” da, dê û bavê her du bırayan dı nav xwe da bı kurdi dıpeyviyan, dı “Serbestiya Pıçûk” da ji, kaseta pıçûk a ku jı Kurdıstanê tê, kurdi ji bı xwe ra tine. Dı vê filmê da, her weha tışteki nû ji heye: Kurapê Baran, Heyder bı zanebûni kurdi dıpeyve, lı vır terciheki wi xwıya dıke, bı zanabûni muzika kurdi dıparêze. Dema ku, mêreki, demançe dı dest da, tê loqınteyê û dıxwaze intixar bıke, yani xwe bıkuje, jı Heyderê ku dı loqınteyê da dıxebıte dıxwaze ku jê ra muzika arabesk a Muslum Gursesi dane serê, hıngê Heyder jı garsonê ber destê xwe ra dıbêje “dev jı vana berde, bı kurdi dewam bıke” û muzika kurdi bı dengê xweş yê Eyşe Şanê dıdome. Sahneki gelek xweşe, lê tu dibini ku ev kesê hanê (Heyder) jı aliyê hın berpırsiyarên hêzeki çep a Kurd va, wek xayin tê hesıbandın.!

Y. Yavûz: Na, ew kes ne jı rêxıstına Kurdi ne, jı xwe lı ciyeki da hevalê Heyder jı wi dıpırse “ev ki ne”, ew ji dıbêje ku “ew çepgırên kevn nın, ewên ku jı ber wan mane ne”

S. Bapir: Lê belê ew kes behsa şerê ku lı Dêrsimê dıqewıme dıkın!

Y. Yavûz: Dema em behsa bermayiya hêzên çep dıkın, tu dızani, wexteki grubên pıçûk ên lı çiyê gerilla xweyi dıkırın hebûn, wek “Partizan” û “Dev-Sol”ê.

S. Bapir: Yani ew kes jı wana bûn?

Y. Yavûz: Helbet, dıkarın bıbın.

S. Bapir: Lê çewa ku mın fêhm kır, Heyder berê şervaneki PKKê bûye, her wusa hevalê wi ji. Lê belê ew çepgır çewa dıkarın wusa bela xwe bı wan dın, wan weki xayinan nişan bıdın? Mın wusa fêhm kır, çewa ku hevalên hev ên berê bın û hın jı wan xwedi gıravi dev jı dozê berdabın.

Y. Yavûz: Ne xêr, ew ne jı PKK ne, ew çepgırên kevn nın.

S. Bapir: Lê zihniyet weki hevdu ye ne wusa? Jı bo mın zıhniyet muhim e.

Y. Yavûz: Ez jı vır bı rê ketım: Şervaneki PKKê ku lı çiyê şer kıriye, bê guman ku ew jı aliki va wek gazi û mêrxaseki ye û hatiye ica dıxwaze jiyana xwe ya şexsi nıha jı xwe ra ava bıke. Dıxwaze evindar bıbe, hızbıke û cınsiyetê bınase. Ev rêxıstına çep tê û dıxwaze vi merxasê hanê bı erzani bıdestbıxe, têxe nav refên xwe.

S. Bapir: Lê wi xırab nişan dıdın!

Y. Yavûz: Ew, dı seri da dıxwazın wi bıdestxın, dema ku jı wan nayê ji, vêca dest bı dıjûn û êrışan dıkın.

S. Bapir: Dı “Serbestiya Pıçûk” da, Lawıkê ku rola dıdoyan dıleyze jı Afrikayê ye, her wusa keça ku Heyder jı jê hızdıke ji, jı Saragevoya Bosna Hersekê ye. Em dızanın ku lı wır, artêşa Sırban, artêşa Yugoslavyayê qetliamên mezın lı vi mıleti kır. Lı Afrikayê ji tevdakuştınên mezın dıqewımın, her wusa xelayi û koçberi ji lı wır dıbın. Tu, mırovên ku jı van her sê cıvatên cuda tên, lı Almanyayê tini ba hev û wan bı hevra dıki têkılidar. Gelo bındesti û zulım, rewşa hevbeş ya van mırovan e? Hatına wan ya lı ba hev, dıvê tışteki tesadufi nin be, newsa?

Y. Yavûz: Bê guman pırsgırêk, ne tenê pırsgırêka Kurdan e. Lı gelek aliyên dınyayê ji pırsgırêka netewi ya gelek mıletan heye. Em bêjın, lı gelek deverên Afrikayê da qetliamên mezın çêdıbın û dimenên van tevdakuştınan, dıbe ku jı bo demeki kın dı dezgehên ragıhandınê ya dınyayê da bên xwiya kırın û paşê ji tên jı bir kırınê. Dı van qetliaman da, dıbe ku dı demeki kın da bı sedhezaran mırov tên kuştın. Lı derdora ku ez lê dıjim, ez leqayê mırovên wusa têm, dı taxa St. Pauli da, her gav ez rasti mırovên ku jı gelek aliyên dınyayê hatıne, dıbım. Ev tax, taxeki merkezi ye û nêzikê limana bajarê Hamburgê ye. Lı wır xeyni Almanan, kesên ku jı gelek aliyên cihanê hatıne ji, dıjin.

Dimeneki jı filma Yuksel Yavûz "Zarokên Nisanê", (1998).

.
S. Bapir: Do pışti ku filma te hat nişandan, dı nav sinemayê da û lı pêş temaşevanan da ji mın jı te pırsi bû, tu filmên xwe heta nıha lı Awrupayê çêdıki, gelo dı sıberojê da tu dıxwazi filmên xwe lı Kurdıstanê ji bıkşini? Te dı cewaba xwe da gotıbû ku “bê guman ez dıxwazım, lê belê, pêşi ez dıxwazım kurdiya xwe pêşdabıbım û çêtır bıkım”. Lı ser vê meselê, lı ser mesela zıman, tu dıkari fıkrên xwe jı me ra bıbêji? Bê guman zıman wek mıfteyeki ye, jı te ra deriyan vedıke, dema ku tu pê nızanıbi deri gırti dıminın. Jı aliyê di va, zıman dışıbe dareki, dema ku tu wê avbıdi, ew lı xwedıxe û geş dıbe û dema ku tu av nedi, ango bı karneyni, hıngê dıçılmıse û hışk dıbe.

Y. Yavûz: Serhad, ez vana dızanım. Ez heta 6 saliya xwe, bı kurdi dıpeyviyam, dê û bavê mın bı tırki nızanıbûn û mın bı wan ra bı kurdi qıse dıkır. Lê em dı dıbıstanan da, dı “yatılı okullari” da mezın bûn û ez dı 16 saliya xwe da ji hatım Almanyayê. Lı wır ji, ez mecbûr mam ku dûrê der dorên ku Kurd lê dıminın, bıjim. Lê belê dema ku jı du salan careki ez dıçûm gundê xwe, disa zımanê mın vedıbû. Dı van salên dawi da, bı mebesta serilêdana dê û bavê xwe, ez zêdetır caran, salê 2-3 caran dıçım gund, ew nıha lı wır bı tena serê xwe mane. İdeala me ya avakırına sinema kurdi heye, lê hewcedariya me bı zımaneki hevbeş heye, da ku lı ser wi zımani sinema kurdi were avakırınê. Wek minak ku filmek xweru bı kurdi were çêkırın, gelo hemu Kurd wê jı wê kurdiya hanê fêhm bıkın? Wek minak, sala par dema ku ez çûm gund, jı bo qenebi Roj Tv yê temaşe bıkın, mın jı dê û bavê xwe ra sêleki sateliti kıri. Werhasıl, me sêlê bı cıh kır û me televizyonê vekır, dengûbahsên kurdi hebûn, lê belê diya mın jê fêhmnedıkır, Kurd bû, bı kurdi dıpeyivi, lê jê fêhm nedıkır.

S. Bapir: Gelo bı zaravayê Sorani bû?
Y. Yavûz: Na, bı zaravayê Kurmanci bû. Diya mın wê kurdiya xweser ya dengûbehsan fêhm nedıkır.

S. Bapir: Lê pırsgırêkên bı vi rengi lı her derê hene û dı nav Tırkan da ji hene. Her çıqas dirokeki wan ya 700 sali ya dewletbûnê heye ji, yeki jı Qonyayê nıkare baş jı yeki Stenboli fêhm bıke.

Y. Yavûz: Belê, belê lı her deri heye. Ez dıxwazım bêjım ku, ez neçûme dıbıstana kurdi, an ji perwerda zımanê kurdi. Ez mecbûr mam ku, dı 6 saliya xwe da dest bı perwerda zımanê tırki û dı 16 saliya xwe da ji dest bı zımanê almani bıkım.

S. Bapir: Tu çend sal çûy “yatlı okul”ê?

Y. Yavûz: 10 sal, dıbıstana destpêkê, ya navin û heta sınıfa dıdo yan ya liseyê û paşê ji ez çûm Almanyayê. Bınêre, nıha ez jı bo pêşkêşkırın û danasina filmên xwe, beşdarê festivalên navnetewi dıbım û lı wır ji hewcedariyeki mın yê mezın bı zımanê ingilizi xwıya dıke. Jı aliki va dıvê ku ez ingilizi fêr bıbım û jı aliyê di va ji dıvê ku ez kurdiya xwe geş û xweştır bıkım. Bê guman ez dıxwazım herım lı Kurdıstanê filman çêkım, Ez dıxwazım ruyê mırovên ku lı wır dıjin, xwezaya wır û çirokên spehi yên ku lı wır hene nişanê temaşavanên dınyayê bıdım. Çı lı Awrupayê çı jı lı seranserê dınê, me Kurdan zêdetır wek mıleteki ku bındesti û zulmê dıbine, ku bêkes û belangaz e û otobanan dıde sekınandınê, nasdıkın. Mıleteki ku lı Rojhılata Navin dıji û ku nûfusa wi jı 40 milyoni zêdetıre heye. Tê zanin ku pariki mafên wi yên kulturi û yên mayin lı tu dewletê ku lê dıji nine û mucadeleya vi mıleti heye. Dınya zêdetır me wek siyasetvanan nasdıke. Lê dewlemendiyeki me yê kulturi, ku lı ber jıbirkırın û wendabûnê heye. Dıvê ku bı rêya huner, edebiyat, sinema û medyayê, em vê dewlemendiyê bı mırovên Awrupayê, bı mırovên dınyayê ra bıdın naskırın, dıvê ku armanca me ev be.

S. Bapir: Gava dınê te behsa zımaneki hevbeş kır. Zımanê hevbeş û standart, dı jiyana mıletan da pışti demeki, ango dema ku dıbın xwedi dezgehên perwerdeyi û dewleta xwe avadıkın, çêdıbe, dıvê ku merıv jı nıha va hêviya vi zımani nemine.

Y. Yavûz: Belê dıbe ku wusa bıbe.

S. Bapir: Dı filmên kurdi da, zarava û devokên cuda yên zımanê kurdi tên bı karanin. Ez dıfıkırım ku, bı kijan zarava an ji devok dıbe bıla bıbe, dıvê merıv bı kurdiya heyi bıke. Her zıman sıpehi ye, kurdi ji sıpehi ye, tırki ji û erebi ji. Zarava û devokên kurdi, xweşıkayi û dewlemandiya kurdi ne. Dıvê ku merıv hêviya kurdiya standart nesekıne, her tışti bı kurdiya heyi bıke.
Y. Yavûz: Zımaneki ideal, dı nav pêvajoya sıberojê da çêdıbe. Ku em jı Yekitiya Awrupayê wext bıstinın, hıngê wê reformên mezın yên jı bo Kurdan çêbıbın.Wê Kurd vana bıxwazın. Bê guman ev ê ne tışteki hınde hêsan be.

S. Bapir: Lê em karekterê dewleta Tırkan dızanın. Dewleta tari, ya ku leşker û kemalist bırêvadıbın heye. Peymanên navnetewi û yên Awrupayê wê çewa bıkarıbın da ku bıkebın jiyana pratik?

Y. Yavûz: Hêdi hêdi ew ê were şıkestın. Wek minak, dı salên 1970 yan da, lı vır (Yunanistan), lı İspanya û Portekizê ji rejimên diktator hebûn, lê ew neman û çûn.

S. Bapir: Lê wan, mıleteki dı bındestiyê da nedıgırtın. Dema ku tu mıleteki dıpelçıqini û bındestdıgri, wê hıngê hergav hewcedariya te bı leşkeran hebe.
Y. Yavûz: Temam, tu nıkari vê zulmê lı ser xelkê Tırk bıki, lê belê lı Tırkiyê rıhetiyeke leşkeran heye. Lı Tırkiyê zêdetır ji, du xelk hene: Xelkên Tırk û Kurd, lê tu dema wek diktatoriyeta leşkeri lı ser serê Kurdan hegemonya xwe avadıki, hıngê tu jı gelê Tırk ji desteka xwe dıgri. Ku te lı xelkê xwe ji zulm bıkıra, ewçax te yê nıkarıbûya jê destekê bıstanda. Dı ev 80 salên derbasbûyi yên Komara Tırkiyê da her wusa çêbû. Leşker meclisê avakıriye, leşker dewletê avakıriye, xebatên jı bo avakırına cıvateki sıwil çêbûna, lê leşker rê lı ber vê yekê gırtiye. Dı nav sistema parlementeri da ji, bê destûra leşkeran tu tıştek pêk nehatiye. Dıbe ku dı salên 1950 yan da, dı dema Menderes da xwestın da ku hın gavan bavêjın, hıngê ji leşkeran wi lı sêdarê xıstın. Her çıqas kevneşopiyeki wi yê wusa tunebe ji, dıbe ku jı ber zextên Awrupayê leşker xwe bıkşine bargeha xwe.

S. Bapir: Em vegerın ser filmên te, gelo Kurd tên filmên te temaşe dıkın?

Y. Yavûz: Lı gelek ciyên Awrupayê, lı Berlinê, lı Zurih û Londrayê da Festivalên Filmên Kurdi çêdıbın. Ya heri mezın lı Berlinê tê çêkırın, ev festival çendeki beriya nıha bı filma mın destpêkır, beriya nıha ji bı filma Behman Ghobadi vebûbû. Xweska festivaleki filman lı Diyarbekırê ji bıhata çêkırın, dı havina derbasbûyi da, ez lı wur bûm û mın jı wan ra got ku dıvê festivalek kulturi lı vır ji were avakırın û pêşdebırın. Tenê ne wek festivala filiman, dıvê ew xebateki bı navê Festivala Film ya Navnetewi ya Diyarbekırê be. Ango dıvê sinemaya dınyayê ji were vêdê û dı nav hefteki-deh rojan da hem sinemaya kurdi wê bı dınyayê were naskırın û hen ji sinemaya dınyayê bı Kurdan. Tıştên bı rengi, dı pêvajoya sıberojê da dıbe ku bıkebın jiyanê. Ku mafên kulturi bên sıtandın, hıngê ku bı çavkaniyên abori yên Awrupayê xebateki kulturi yên bı vi rengi çêbıbın wê pır sıpehi be. Em Kurd mırovên wusa nın ku, heta nıha her bı siyasetê mıjul bûne û huner ji lı paş va maye, jı ber vê yekê ez nızanım ka ev tıştê ku ez behs dıkım wê çıqas bıserbıkeve.

S. Bapir: Dı nav me Kurdan da gotûbêjeke heye: Sinemaya Kurdi heye an filimçêkerên Kurd hene? Tu çı dıbeji, Sinema Kurdi hatiye avakırınê an na?

Y. Yavûz: Lı gor mın, Sinemeyeki ku hê êşa zayinê dıkşine heye. Ez hê nıkarım bêjım ku Sinema Kurdi avabûye, lewra pırs, ne ya malzeme û teknikê ye, dıvê ku merıv wê bı cıh ji bine. Jı ber vê yekê, ne tenê filimçêkerên ku bı kurdi baş dıpeyvın lazım ın, her wusa leyistikvanên ku baş dıpeyvın ji dıvê ku bıgıhijın. Dıvê tiyatroyên kurdi bên avakırınê, dıvê leyistıkvanên ku jı van tiyatroyan gıhiştıbın, hebın. Wek minak, ew lawıkê ku dı filma mın ya paşi da rola sereke dıleyze; bı eslê xwe Kurd e, lı gund hatiye dınê, herçıqas dê û bavê wi bı kurdi dıpeyvın ji, ew lı Stenbolê mezınbûye û dı 9 saliya xwe da ji hatiye Almanyayê, kurdi fêhm dıke û lı gor senaryoya ku mın nıvisibû, mın wi bı kurdi da axaftınê, lê ew keseki ku ewqas bı kurdi dıpeyve ji nine. Pırsgırêkên me yên bı vi rengi hene. Lê belê dema ku bı zımanê xwe, bı zımanê kurdi film dı sinemeyan da werın nişandan, hıngê em ê bı rasti ji dıkarın behsa Sinema Kurdi bıkın. Jı aliyê di va, sinemeya ku Behman Ghobadi çêdıke bı sorani ye. Bı vê ditınê, gelo Sinema Kurdi ya bı sorani heye? Lı Tırkiyê hê ev tışt çênebûye. Wek minak, mın vê filmê (Serbestiya Pıçûk) yekser bı sermayeya Almanan çêkır, ne jı Tırkiyê û ne ji jı Kurdan qurışeki negıhişte mın.

S. Bapir: Dı vi wari da, dı warê abori da, filmên te dıkarın mesrefa xwe derinın, ango tu bı çı dıji?

Y. Yavûz: Na, ne xêr, jı xwe ev film dı produktura mın da çênebûye. Ez bı pereyên ku fonên teşwikê û televizyonê dıdın projeya mın, radıkım û dıçım ba produktureki, ew ji produkturtiya filmê dıgre ser xwe.

S. Bapir: Ew ji beşeki mezın yê wi pereyi jı xwe ra hıldıde newsa?

Y. Yavûz: Belê, belê. Jı xwe bı pereyeki hewqas mezın ji ev kar çênabe, bı pereyeki gelek kêm ev xebat dıçın seri.

S. Bapir: Maliyeta Serbestiya Pıçûk çıqas bû, tu dıkari jı me ra bêji?

Y. Yavûz: Maliyeta filmê 750.000 euro bû. Dı rastiyê da jı bo filmeki wusa, hewcedariya bı 1.200.000 euroyi hebû.

S. Bapir: Leyistıkvanên filmê heqdestê xwe dıstinın?

Y. Yavûz: Belê, belê dıstinın.

S. Bapir: Lı anagorê standartên Almanyayê, an dı çarçova dostantiyê da?

Y. Yavûz: Na, na ne anagorê standartê Almanan. Dı çarçova dost û hevaltiyê da. Jı ber ku butça filmê kêm e, wek filimçêkereki, dıvê ku beşeki perên ku dıdın mın ji, ez disa razinım jı bo mesrefên filmê. Jı ber vê yekê, 2-3 milyon euroyi jı bo filmeki bı naveroka hanê nadın.

S. Bapir: Jı bo tıştên weha fonên yekitiyê Awrupayê hene newsa?
Y. Yavûz: Na, fonên Almanyayê hene, ez jı fonên Almanyayê istifade dıkım. Ez ê hewl bıdım da ku jı bo filma xwe ya nû, jı fonên Yekitiya Awrupayê istifade bıkım, ka em ê bıbinın.

S. Bapir: Tu dı peydakırına leyistıkvanên xwe da, tu tengasiyê dıkşini?
Y. Yavûz: Bê guman merıv dıkşine. Her çıqas dı nav wan da çendên profesyonel hebûn ji, heta nıha zêdetır ez bı leyistıkvanên amator ra xebıtim. Mesele gırêdayiyê çirokê ye, dı senaryo da ku qala mırovên cıwan bê kırın, merıv bı reheti nıkare mırovên wusa peyda bıke. Ez wusa leyistıkvanên ku jı tiyatroyan gıhiştıne ji ewqas tercih nakım. Lewra cudatiyên mezın dı navbera awayê leyistıkvaniya tiyatro û ya sinemayê da hene. Heta dereceki, dı dema kışandına filmê da, ez bı xwe, leyistıkvanên xwe dıgihijinım, ez wan perwerde dıkım. Gelek zehmetiyên vi tışti hene; jı bo karektereki, tu nıkari lı 20, 30 an ji 40 mırovan temaşe bıki û yeki jı nava wan jı xwe ra hılbıjêri, ev alternatifa mın nine.

S. Bapir: Dı nav cıvata Kurdên Almanyayê da, hın Kurdên ku gelek baş bı kurdi dızanın ji hene.

Y. Yavûz: Raste hene, lê leyistıkvan ninın. Çend ciyên ku bı awayê amatori tiyatro dıkın hene, lê belê mamosteyên wan ne hınde baş ın. Gelek zehmet e ku tu leyistıkvaneki ku lı wur gıhiştiye, paşê bıguhırini. Jı seri da, jı bıngeh dıvê ku merıv leyistıkvanan bıgıhijine û fêrbıke.

S. Bapir: Ez tışteki tekniki bıpırsım, jı bo filma xwe ya 98 deqiqeyi, te çed saet film kışand?

Y. Yavûz: Ez filmên xwe bı nispeta 1 lı gor 10 an, an ji 12 an dıkşinım, ango jı bo 1 deqiqeyi ez 10 deqiqan dıkşinım. Ev tê wê maneyê ku tu ne 10 caran, lê sê çar caran sahneki dubare dıki.

S. Bapir: Ez pırseki xususi bıpırsım: Filimçêkereki Kurd ku tu filmên wi dıecıbini heye?
Y. Yavûz: Ez gelek Behman Ghobadi dıecıbinım. Ez dıbêm qê Behman gelek jı sinemayê fêhmdıke, sinemayê dı nava xwe da hisdıke û her wusa pır serkefti ye, zêdetır ji filma Hespên Sermest. Hê mın Û Kûsel Ji Dıfırın neditıye, sıbê em ê bı hev ra filma wi ya sısêyan bınêrın. Lê filma wi ya dudıyan, mın wek ya yeka neecıbandıbû. Merıv dıgot qê lı wır hındek durıvê Kusturiça pê dıket, lê Hespên Sermest zehf serkefti bû. Ez bala xwe dıdımê ku, ew pır baş jı zımanê sinemayê fêhmdıke. Dı herıkandına şıroveya jiyana wan zarokên pıçûk da, ew pır serkefti ye. Ez bawer dıkım ku Behman Ghobadi geleki dinamik û jêhati ye, her weha, ew jı sinema İranê gelek tıştên qenc hinbûye. Ew anagorê imkanên xwe, bı kesên lı derdora xwe, bı bıra û merıvên xwe, bı gelek pereki kêm filmên xwe çêdıke. Ez bawer dıkım ku, ew keseki wusa ye ku, dıkare muhra xwe lı Sinema Kurdi ya sıberojê bıxe.

S. Bapir: Navbera te û pırtûkan çewa ye, gelo tu dıkari navê pırtûka ku te dı vê dawiyê da xwendi ye, jı me ra bêji?

Y. Yavûz: Edebiyat jı berê va bala mın dıkşine, ez gelek jı xwendına kıtêban hızdıkım. Beriya ku ez werım vır (Yunanistanê) mın pırtûka Mehmet Uzun ya bı navê “Benim Dengbêjlerim” (Dengbêjên Mın) xwend.

S. Bapir: Tu dınıvisini ji?
Y. Yavûz: Heta nıha her mın senaryoyên filmên xwe nıvisiye, lê mın tu pırtûk an ji roman nenıvisiye.

S. Bapir: Heta nıha mın bırrek pırsan jı te kır, gelo tışteki dın ku te dıxweste bêji heye?
Y. Yavûz: Na tıştek tune ye.

S. Bapir: Spas jı bo vê hevpeyvinê, careki dınê ji tenê bı kurdi em bıkın.

Y. Yavûz: Ez ji sıpas dıkım.

S. Bapir: Cara were em bı kurdi bıpeyvın.

Y. Yavûz: Başe, başe.

S. Bapir: Kurdi ya te başe, tu neheqi lı kurdi ya xwe dıki.

Y. Yavûz: Dızanım, dızanım.

S. Bapir: Bı xwe bı xwe venabe, dema ku merıv dıpeyve, hıngê zımanê merıv vedıbe.

Y. Yavûz: Sala bê ezê lı Kurdıstanê qederek bıxebıtım, lı wır ez ê zımanê xwe pêşdabıbım.



*Têbıni:
Yatılı Okulları: Yan ji Yatılı Bölge Okulları, dewleta Tırkan, bı mebesta asimilekırına zarokên Kurdan (ez dıbêm qê jı salên 1950 yan û şûn da) lı gelek deverên Kurdıstanê, dıbıstanên gırti ( gotına “yatılı” dı zımanê tırki da tê wateya “bı tevi razan û xwarınê”) yên bı vi navi vekırın. Ev dıbıstan dı dervayê bajêr û navçeyên Kurdıstanê da, wek taxeki mezın hatıne avakırınê û dışıbın bargehên leşkeri. Dı her yek jı van dıbıstanên gırti da, anagorê dıbıstanê hezar û pêncsed û zêdetır şagırtên Kurd perwerde dıbın. Gundiyên Kurdan, çı jı zext û zora dewletê û çı ji jı belangazi û feqiriyê mecbûr dıminın da ku zarokên xwe bışinın van dıbıstanan. Zarok jı 6-7 saliya xwe pê va salawext jı bo 9 mehan, jı dê û bavên xwe, jı gund û cıvata kurdi dûr tên perwerde kırın. Tenê havinê jı bo 3 mehan destûr dıdın zarokan da ku herın gundên xwe.Lı van dıbıstanan da xeyni razanê, xwarın û cılan ji dıdın zarokan. Zarok dema ku dıgihijın 18 saliya xwe, ango dema ku êdi liseyê ji dıqedinın jı van dıbıstanan dertên.

Yatılı Bölge Okulları lı gor sistemeki taybeti ya dewletê tê rêvabırın. Mamosteyên ku wê lı van dıbıstanan da dersan bıdın, hebo-hebo jı aliyê dewletê va tên hılbıjartın. Armanca van dıbıstanan, wenda kırın û xerakırına kesayetiya zarokên Kurdan e. Zarokên ku bı gotınek tırki nızanın, dı 6-7 saliya xwe da dıkebın van dıbıstanan û vêca bı şexsiyeta tırki, bı zıman û kultura tırki jı wê derê dertên.

Yek jı sedemên muhim ya tehribata ku dı cıvata kurdi da çêbûye, ev dıbıstanên bı navê “Yatlı Bölge Okulları” bı xwe ne. Nıha lı Kurdıstanê jı 50 yan zêdetır dıbıstanên bı vi rengi hene. Pêrar dema dı erdheja Çewlıkê (Bingol) da yek jı van dıbıstanan hılweşiya, gelek zarokên Kurdan tê da mırın. Dı van selexaneyan da, heta nıha bı milyonan zarokên Kurd derbasbûne û jı zıman û kultura kurdi hatın dûrxıstınê, kêm jı van zarokan Kurditiya xwe, kesayeti û zımanê xwe parastıne. Gelek Kurdên ku iro eslê xwe inkar dıkın û dı nav burokrasiya dewleta işkalkar da gıhiştıne ciyên bılınd, jı van dıbıstanan derketıne. Ne dûrê aqılan e ku, hın rêber û qadırên tırkizıman yên tevgera Kurdi ya bakûrê Kurdıstanê ji, jı van deran derketıbın. Merıv wê çewa karıbe bê alaqederi û heta dereceki ji dıjmıntiya wan ya ku bı zıman û kultura kurdi ra heye, izah bıke?

Yatılı Bölge Okulları, bırina reş ya cıvata Kurdan e. Ew wek qanserê cıvata Kurdan xera û pûç dıke, ew kurmê darê ye, ku cıvata me jı hev dıxe û tarûmar dıke. Ew jı Helepçe û Enfalan kêmtır nine.

Kurdên tırkizıman yên çep, heta nıha lı ser Marksizmê û Leninizmê bı sedan pırtûk û kovaran derxıstın, heta deh sal beriya nıha derdê wan ê sereke ev bû. Heta nıha lı ser Yatılı Bölge Okulları, çı bı kurdi û çı ji bı tırki, ez leqayê tu pırtûk an ji lêkolineki berfıre nehatıme, tu dıbêy qêy pırsgırêkeki Kurdan yê bı vi awayi tuneye.

Gelek tışt hene ku koleti û bındestiya me û her wesa nezanti û nexweşiyên me nişanê me dıdın û lı ruyê me dıxın. Yek jı wana ji, pırsgırêka Yatılı Bölge Okulları ye.

Serhad Bapir.

Têbıni: Ev hevpeyvin cara pêşi dı malpera Rızgariyê da hate weşandın.

Jın, 1999, rengên bı don, 70x50 cm.