10/02/2008

Helbestvanê Mezın Cegerxwin

Cara pêşi dema ku mın helbesteki Cegerxwin xwend, ez dıbêm qê sala 1977 bû û ez ji derdorê 13-14 sali bûm. Dı hejmara 1 a, ya kovara Rızgari’yê da, lı ser jiyana wi nıviseki hebû, navê nıvisê “Mamosteyê Gıran Cegerxwin” bû. Dı wi emrê xwe yê pıçûk da, ev gotına “gıran” bı salan mın mıjûlkırıbû û bı mın gıranhatıbû. Mın fêhmnedıkır ka çewa helvasvaneki dıkare gıran be. Lı kêleka vê nıvisa kurdi da, eyni nıvis bı zımanê tırki ji hatıbû weşandın û lı wır ji “Büyük Usta Cegerxwin” (Hosteyê mezın Cegerxwin) hatıbû nıvisandın. Mın anagorê xwe cumleya mamosteyê gıran werdıgerand ser zımanê tırki, disa ji tu mane jı vê “gırani”yê dernedıket. Ez dıfıkırim ku, gelo çima jê ra negotıne “mamosteyê mezın”. Xeyni vê nıvisê, du helbestên wi ji hatıbûn weşandın. Yek jı her du yan helbestên wi, ya bı navê “Heval Pol Robson” bû. Ev helbest gelek xweşi mın dıçû, Cegerxwin tê da jı Robsonê hunermendê reşik ra dıgot ku “Ne tenê reşik ketın bın destan. Em ji sıpine mane perişan.”. Sedemeki dın yê ku mın jı vê helbestê hızkırıbû ji ew bû ku hozanê me yê mezın Şivan Perwer, ku dı wan salan da navê wi weki efsaneki dı nav Kurdan da belavdıbû, vê helbesta Cegerxwin kırıbû sıtraneki sıpehi, eyni weki ya helbesta Cegerxwin a bı navê “Diyan Biyan Fu”yê. Her wan salên beriya cuntaya leşkeriya dewleta Tırkan a 1980 ya, lı ba hevaleki mın, çavê mın bı kıtêba “Kime Ez” ji ketıbû.
Jı wê çaxê va helbestên Cegerxwin û her wusa ji jiyana wi bala mın dıkşinın. Dema ku ez jı Kurdıstanê derketım û hê wek fırar lı Tırkiyê dıjiyam, dı payiza sala 1984 a da, pêşi ez bı mırına Yılmaz Guney û her wê payiza hanê da, pışti çûna mın a Yunanistanê ji, ez bı mırına Cegerxwin hısiyam. Stuxwariya muhacıreta lı xeribiyê û wendakırına Y. Guney û Cegerxwin tesireki mezın lı mın kır. Dı hışê mın da muhaceret û wendabûna van her du kesan bı hev ra hatın gırêdan û hê ji her wusa maye.
Mın her gav jiyana Cegerxwin meraq dıkır. Dı weşanên Kurdan da nıvisên ku lı ser wi hatıbûn nıvisin û hevpeyvinên ku bı pê ra hatıbûn çêkirin heta dereceyeki cewaba vê meraqa mın dıdan. Meraqa mın lı ser jiyana Cegerxwin bı xwe bû. Merıvên wi yên ku lı bakûra Kurdıstanê man ki ne û nıha lı kur ın? Bı keçxala xwe ra zewıcibû gelo çend zarokên wi hebûn. Xeyni helbestvaniyê, ew xweyê tu mesleki bû ji, an na? Xeynê helbestvani û nıviskariyê gelo ew bı tışteki dın ra ji mıjûldıbû an na? Wi idara xwe û ya aila xwe çewa pêktani? Ez dızanım ku, dema ku lı Swedê mır, wi bırın lı Kurdıstanê û lı Qamışloyê dı hewşa mala wi da wi veşartın. Gelo kengê vi xaniyê hanê jı xwe ra kıribû an ji çêkiribû. Gelo ew ji weki pıraniya cıvata Kurdıstanê ya salên berê, her bı cotkari idara xwe dıkır? Gelo qet zeviyên wi hebûn û çi dıçıni? Ev pırsên mın hemû dı derheqê jiyana wi ya ferdi da ne, lewra malûmatên dı derheqa ditın, felsefe û berhemên wi da kêm zêde merıv dıkare peyda bıke.
Rojnamevan û nıviskarên Kurd ku hevpeyvinan bı kesayetiyên weki Cegerxwin ra dıkırın pıraniya caran pırsên bı vi awayi nedıkırın, hewcedariya cewabên van pırsan nedıditın, nıha ji hıma bêje her bı vi awayi hevpeyvinan dıkın. Dı salên 1970 û 80 yan da jiyana keseki tenê bı siyasetê û heta dereceyeki ji bı berhemên wi va sınordıkıribû û hıma bêje nıha ji lı ba me bı vi awayi ye.
Jiyanname an ji jinegeriya kesayetiyan, en hındık qasi berhem û xebatên wan bala merıv dıkşine, çewa ku em pê dızanın, jiyanname yên kesên bıjarte, wek beşeki serbıxwe ya edebiyatê tê zanin û dı vi wari da, dı van salên dawi, lı seranserê dınyayê da gelek berhemên gıranbuha hatıne weşandın. Gelo jı ber kijan sedemi Kurdan bala xwe neda jiyannameya Osman Sebri, Cegerxwin û yen mayin û lı ser jiyana wana ferdi pırsan jı wan nedıkırın? Mehmet Uzun lı ser beşek jı jiyannameya Celadet Bedırxan, Memduh Selim Beg û Evdalê Zeynıkê sekıniye û romanên xwe afırandıye. Lı ser naveroka van kıtêban gelek munaqaşe çêbûne, em bêjın ku, ya ku lı ser Evdalê Zeynıkê ye, çewa ku lêkoliner Ahmet Aras ji dıbêje, xeyni navê kıtêbê, tu danûsıtandına vê kıtêbê bı jiyana Evdalê Zeynıkê ra tune ye, hıma bêje hemû malûmatên lı ser Evdal jı rastiyê dûr ın û tu alaqa Evdal ji bı wan ra nine.
Çewa ku em dı nımûneya kıtêbên M. Uzun da ji dıbinın, malûmatên dı derheqa jiyana ferdi ya keseki da, dıkarın bıbın çavkaniyên baş ya edebiyata sıberojê ji. Her wusa, merıv çewa dıkare bê ku malûmatên lı ser jiyana wan a ferdi zanıbe, bıkarıbe şexsiyeten weki Cegerxwin û O. Sebri, bı awayeki baş fêhmbıke?
Siyasetên komunist û çep lı ser “menfaatên” cıvatê hatıne avakırın, ango kes an ji ferd jı bo menfeatên cıvata karker û xebatkaran xızmetê dıkın. Kar û xebata ku ferd dıkın, muhra parti û teşkilatê lêdıkebe û dıbe malê partiyê. Parti ji, jı xwe serok bı xwe ye! Lı dervayê teşkilatê da tu fonsiyoneki ferd nayê ditın. Her tışt û her wusa jiyana ferdi ji fedayê menfeatên partiyê dıbın. Ferd dema dı nav teşkilatê da be, “qedrê” wi tê zanin û mezın têhesıbandın, dema jı bo bir û baweriyên xwe an ji sedemeki dın wê jı partiya xwe veqete, hıngê ditına teşkilatê jı bo wi berevaji dıbe. Êdi ew weki ne ku tu tışteki ye tê hesıbandın an ji qet nayê hesıbandın ji. Ev mantıq dı olan da ji heye.
Dı vê sistema hanê da, ne qedrê zındiyan, lêbelê qedrê mıriyan heye, qedrê wan mıriyên ku lı ser doza partiyê da mırıne. Dema ku wê behsa van mıriyan ji bıkın, wê tenê behsa ked û xızmeta ku wan jı bo partiyê kıriye, bêkırın. Jıyana ferdi ya van mırovan, em bêjın wek nımûne eşira wan, xwışk û bırayên wan, jın/mêr û zarokên wan, derdora wan ya ne siyasi, wê wek ku qet tunebûne, wereditın. Malesef, Kurdan pıraniya caran bı van berçavkên hanê lı ferd û kesayetiyên xwe nıhêrtıne.
Cegerxwin dı seranserê sedsala 20 an da bû şahıdê gelek bûyer û qewımandınan. Bê guman beşek jı van bûyeran dı nav helbestên wi da ji xwıya dıkın. Dı Diwana Yekan da, Helbesteki Cegerxwin a bı navê “Bı kurti Jina Mın” heye. Dı vê helbestê da, dı çarçova helbesteki da, lı ser jiyana xwe malûmatên gelek baş dıde. Her wusa nıvisa kurt a Celadet Ali-Bedırxan ya lı ser Cegerxwin ji, dı derheqê jiyana wi da gelek malûmatan dıde me. Lê ev hemû malûmatên sınorkıri dıgihijın heta sala 1945 an. Ez dızanım ku kıtêbeki Cegerxwin ya biraninên wi ji heye, lê ez nızanım ka ev kıtêb heta nıha hatiye çapkırın an na.
Jı van nıvisan em fêhmdıkın ku ew dı sala 1903 yan da lı gundê Hesarê ya Kercosê hatiye dınê. Navê wi berê Şexmûs bû ye. Ew kurê Hesen û Eyşan’ê ye û dı pıçûkatiya xwe da dê û bavê xwe wenda dıke, salek pışti mırına bavê wi vê carê ji diya wi dımıre. Her dı wan salan da, dema ku ew 11 sali ye, jı Hesarê bardıkın û tên Amûdê bıcıhdıbın û her wusa pışti şerê dınyayê yê yeka, Amûd lı aliyê dewleta Suriyê va dımine. Ew sê xwışk û bıra ne, pışti mırına dê û bavê xwe ew lı ba kekê xwe Xelil mezındıbe û jı ber zulma jınbıra xwe, paşe dıçe ba xwışaka xwe Asiya’ê dımine. Lı ba wê berxvan û şivantiyê dıke her wusa pışti demeki, jı ba wê ji dıçe û êdi dest bı feqetiyê dıke. Pışti xwendına feqetiyê êdi dıbe mele. Her dı van salan da navê Cegerxwin lı xwe datine û jı Hesarê, bı keça xalê xwe ra dızewıce. Cegerxwin dı van salan da dev jı meletiyê berdıde û dest bı cotkariyê dıke, bı tevi Kurmancan du gundan avadıke û navê gundê ku ew bı xwe lê dımine datine “Cehenem”, yani jiyana feqirti, bındesti û belangaziyê wek dojehê dıbine. Pışti ku Hawar dest bı weşanê dıke, tê da helbestên wi tên weşandın. Ew sedama bındestbûna mıletê Kurd dı nezantiyê da, dı sistema şex, beg û axayan da dıbine. Her wusa jı ber ku wi berê feqeti û meletiyê kıriye, ew baş pê hısiyaye ka çewa ol dı destê serdestan da, dı destê şex û meleyan da dıbe haceteki jı bo xapandın û gêjkırına xelkê. Tıştê balkêş ew e ku lı gel vê dıjberiya wi ya jı bo ol ji, heta salên 1970 yan, ew kesên ku bı şewq û hararet helbestên Cegerxwin dıxwendın û dızanıbûn disa mele bı xwe bûn.
Ez dıbêm qê lı ser pırsa şex, mele, û axayan da Cegerxwin zêde hışkbû, lewra dı wan salan da û her wusa dı salên ku dı dû wan hatın da ji, pêşengiya hereketa milli ya Kurdan disa şex, mele, qazi û serokên eşiretan dıkırın. Ev hemû rasti û tora cıvata Kurdıstanê bûn û hê ji heta dereceyeki wusa ye. Em bêjın, Kurdên başur bı xêra vê tora cıvata Kurdan, mucadeleki dûr û dırêj kırın û nıha ji gıhiştın vê statuya ku em pê dızanın. Bê guman dı tarixê da, sedemeki şikestına hereketên Kurdan ji ev sistema hanê bı xwe bûye, lewra serokên eşiran, şex û axayan hev ne gırtıne. Lê belê lı Kurdıstanê, dema ku merıv lı hımberê vê tora cıvatê dertê, nışkava sistema palê û karkeran ji nayê û lı wır bı cıhnabe. Mıletên bındest bı xêra tor û sistemên bı vi awayi, jı bındestiyê fılıtin û bûn dewlet.
Sedemeki şikestına hereketa bakûra Kurdıstanê ji jı xwe dı vê meselê da ye. Jı aliyeki va wek orgenizmayên cıvati, tor û statuya eşiret, axa, şex û began hebûn û hê ji hene û dı aliyê dınê da ji dewleta diktator a Kemalistan û hereketên Kurd yên komunist û çepgir ku dıxwestın van orgenizmayên tora cıvata Kurtan xırabıkın û bışkinın. Dewleta Tırkan jı avakırına dewleta Kemal pê va her viya kır, lêbelê pışti ku serokatiya hereketên milli ket destê Kurdên çepgir, dewlet vê politika xwe sıst kır û pışti şerê PKK yê sala 1984 an ji, dewletê lı hımberê PKKê, van organizman û tora cıvaki ya Kurdan bıkarani û alikari da wan û lı Kurdıstanê sistema “qorucitiyê” dani. Dewleta Tırkan lı hımberê vê tora cıvata Kurdan her dem bı tırs û guman bû, lê Kurdên çepgir ji lı Kurdıstana ku jı %95 ê cıvata Kurdan gundi, bêkar, esnaf û koçer bûn da, partiyên karker û komunisti avakırın û xwestın da ku sınıfa karkeran bıkın pêşengê hereketa kurdi, Kurdıstanê jı bındestê kapitalistên Tırk bıfılitinın û bıkın Kurdıstaneki sosyalist! Dı wê dema hanê da ku tenê ew kesên xweyi imtiyaz û torpil dıkarıbûn bıbûna karker û ev karker û memûrên hanê ji wek tebeqe, tebeqaya heri nêzikê dewleta Tırkan bû.
Dı dema şerê dınyayê yê dıduyan û guhertınên ku pışti şer lı dınyayê da dıqewımın tesir lı Cegerxwin dıkın û êdi ew bı fıkrên sosyalisti û enternasyonalisti radıbe. Ew jı bındestiyê fılıtandına mıletê Kurd dı vê ideolojiyê da dıbine. Ew Kurdeki sosyalist e. Dı helbestên xwe da pesnê Marks, Lenin û Stalin dıde û sılavên enternasyonalisti dışine hemû hareket û mucadeleyên mıletên bındest, sınıfa karkeran û welatên sosyalist. Lê her dem daxwaz û derdê wi, sıberoja mılet û welatê wi yê bındest e. Wi ji wusa bawerdıkır ku, ew tıştên ku dı kıtêbên Marks û Lenin da hatıne nıvisin, nıha dı pratikê da hatıne bıcıhkırın û cıvat û sistemeki baş û ideal hatiye avakırınê.
Çewa ku em dızanın, pışti şoreşa Oktobrê û bilhasa pışti salên 1945 an, hereketên çep û komunist lı seranserê dınyayê tesir lı nıviskar û ronakbiran kır. Jı aliki va dewletên sosyalist hebûn û aliyê di va ji lı welatên kapitalist û feodal da partiyên çep komunist hebûn. Ev dewlet û partiyên siyasi, bı hev ra, dı nav hevkari û kordineyi da xebatê dıkırın. Dı nav xwe da toreki avakırıbûn û dewletên komunist gelek imkanan dıdan partiyên çep û komunist. Yek jı van imkanan ji ew bû ku, bı rêya van partiyan deri û pencere lı pêş nıviskar û hunermendan vedıbûn. Berhemên nıviskaran bı dehan zımanên “parti û dewletên bıra” dıhate wergerandın û çapkirinê. Em bêjın, berhemên Nazım Hikmet û Aziz Nesinê Tırk bı dehan zımanan hate wergerandın û çapkirin. Ev nıviskar bı xêra van têkıliyên xwe, lı seranserê cihanê hatıne naskırın û bûn bı navûdeng.
Dı wê sistema bêbext a dınyayê da, çewa ku ci jı bo mıletê Kurd tune bû, her wusa ci jı bo helbestvanê vi mıleti ji tune bû. Deng û banga Cegerxwin, yê Osman Sebri hıma bêje negıhişt tu zıman û mıletên dın. Cegerxwin bı hızra xwe ya siyasi û bı hunera xwe ya helbestan ne kêmi N. Hikmet’ê Tırk û Yannis Rıtsos’ ê Yunan bû, lê belê ew mensubê mıleteki bû ku hemû zulm û zordari lê rewa hatibû ditın û ne dı defterên dewletên komunist û ne ji yên kapitalist da, tu xêr û xweşi jı bo vi mıleti nehatıbû nıvisandın.
Cegerxwin dıbe ku ku neketıbe defterên weşanxaneyên dınyayê, lê ew ketiye nav dılê mıletê Kurd. Dı sedsala 20 an da, dı nav me Kurmancan da helbestvanê heri zêde tê naskırın û hızkırın ew e. Cegerxwin helbestvaneki wusa ye ku helbestên wi jı yên helbestvanên dın zêdetır bûne sıtran. Ma gotınên kijan sıtrana sıpehi ne yên Cegerxwin e û her wusa kijan muzisyeni helbestên Cegerxwin nekıriye sıtran?
Dem û dewran hatın guhertın, dıbe ku êdi rewac û raxbet jı bo helbestên çep û ideolojiki tune be, lê helbestên Cegerxwin yên lı ser serbestiya mıletê me û felatiya welatê me her û her aktuel ın, herçi helbestên wi yên lı ser dıldari û eviniyê ne, ew bı xwe, yên hunera dı sewiya heri bılın da ne.
10 ê sıbata 2008 a.

No comments: