15/04/2008

REXNE: Çend Ditın Lı Ser Nırxandıneki Konê Reş

Dı hejmara 45 an a Avestayê da nıvisa helbestvanê me yê hêja Konê Reş a bı navê “Nırxandıneki kurt lı dor Mir Celadet Ali Bedır-Xan” hat weşandın. Lı ser gelek raman û ditınên wi yên jı bοy Celadet Ali Bedır-Xan ez ji hemfıkırım. Bê guman ne tenê C. A. Bedır-Xan, lê gelek serok û ronakbirên dı dema ku ew dıjiya, xwedi wesfên rêvebır û serokên dewletan bûn. Lê belê lı ser ditına wi a ku C. A. Bedır- Xan û Mıstefa Kemal datine kêlaka hev û bı minaka “Ataturk”, C. A. Bedır- Xan layiqê laqab an ji navê “Atakurd” dıbine, dıjberiyên mın hene, ango ez weki wi nafıkırım.
Konê Reş lı ser vê mıjara ku ez behs dıkım weha dıbêje:

"Di bawerîya min de heger ew derfetên ku ji Mistefa Kemal Paşa re hatin, ji Mîr Celadet Bedir-Xan re bihatina, wê Mîr Celadet nekêmî Mistefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba. ]tevî ku em ne bi nîjadperestiya Kemal Paşa re

Lê mixabin tev derfet li pêş wî girtîbûn, tevî wilo jî tiştê ku jêhat ji gelê xwe re pêşkêş kir.

Heger (Atatork) bavê Tirkên nûjen û modêrn be, bê goman Mîr Celadet Bedir-Xan
jî (Atakurd) ê Kurdane, bavê çand, ferheng û rojnamevanîya Kurdî ya giştî ye.”


Dıvê jı destpêkê va destnişan kım Konê Reş lı ser nijadperestiya Mıstefa Kemal
zanyar e, lê lı gel vê yekê ji disa jı bo Celadet Ali Bedır-Xan bı karanina navê “Atakurd” texsir nake.
Mıstefa Kemal pışti ku wek berdewamiya dewlata Osmani, Tırkiyê lı ser himên nû sazkır, bıgotıneki dınê, pışti ku Asya Pıçûk jı gelên ku ne bısılman nın bı rêya tevdakuştınan “paqıjkır”, perçeki mezın a Kurdıstanê dı bındestiya Tırkiya nû da parast û stuyê Kurdan şıkand, herwusa mıhalefeta lı hımberê xwe ji berteraf kır, bı emır û fermana xwe lı Tırkiyê çend kıryara da destpêkırınê. Lı gor ideolojiya fermi a Tırkiyayê ev “şoreş ın”. Ango “şoreşa cıl û berga, şoreşa zıman û yên dın.” Disa dı vê demê da wi qanuneki bı navê “qanuna paşnavê” derxıst. Lı gor vê qanuna he, dıviya her hemwelatiyê Tırkiyê bıbûya xwedi paşnaveki. Mıstefa Kemal paşnavê “Ataturk” lı xwe kır û vi paşnavi jı bo herkesê dınê qedexe kır, xeyni wi mafê tu kesê dınê tunebû ku vi paşnavi bıkarbaniya.

Celadet A. Bedırxan 1, 1997, grafika lı ser dar, 33x23 cm.


Dı kıryarên wi da, tıştê ku hertım dı bal û hızra Mıstefa Kemal da hebu asimilekırın û wendakırına Kurdan bû. Lewra jı xeyni Tırkan neteweyê heri mezın ku lı wır dıjiya Kurd bûn, herweha Kurdıstan ji, jı sısêya yek a erdnigariya Tırkiya nû dıket. Tecrubeyên ku jı qırkırına Fıle û Yunanan derdıket, jı bo Kurdan ji rê nişanê wi dıdan. Qedexe kırına hebûna Kurd û Kurdıstanê, herweha qedexeya zımanê kurdi vê demê destpêkır, ev qedexe heta sala1938 an, ê bı tevdekuştınan bımeşiya.
Tevdakuştına bêxwin a zıman û çanda kurdi ji, heta nıha her berdewam e.
Dema wi navê “Ataturk” lı xwe dani, lı hemû Kurdan paşnavên tırki hat ferz kırın. Hınki jı van paşnavan ji wusa nın: “Türk, Öztürk (Tırkê xas)” û yên weki wan.
Mıstefa Kemal dı nav sistema xwe ya diktator da, lı dora xwe mitolojiyek dabû belavkırın. Herkes mecbûr bû ku baweriya wê çirokê bıkıra. Lı gor vê mitolojiyê, ku ne jı wi (M. Kemal) bûya wê netewê Tırk jı hev tarûmar û belav bıbûya û ê bıketa bındestê hêzên mezın ên wê demê, ê Tırkiye perçeperçe bıbûya. Mebesta wi bê guman peymana Sevrê ye. Herçıqas perçeki axa Kurdıstanê jı Ermenistanê ra dımaya ji, peymana Sevrê lı gor rastiya demografik a heremê tevgeriyabû: Jı bo Tırkan Tırkiyeki, jıbo Kurdan Kurdıstaneki, jıbo Fıleyan Ermenistaneki û herema roavaya Asya Pıçûk ku Yunan lê dıjiyan, dê jı Yunanisyanê ra bımaya. Bı gotıneki dınê lı ser dewleta Osmani a jı hevketi, ê her netewe bıbûya xwedi axa xwe. Xwiyaye ku ne netewa Tırk û ne ji herema ku ew lê dıjiyan (Tırkiye) dı nav xeterê da bû. Lê lı gor mitolojiya M. Kemal rastiya jiyanê, herwusa rastiya dirokê hatıbû serûbınêhevdu kırın. Bı hevkariya hêzên mezın ên cihanê (İngitere, Fransa, Sovyet û Almanya) şerê qırkırına Fıle û Yunanan û dı rewşa bındestiyê da hıştına Kurdıstanê wek “şerê istıqlalê (serxwebûnê)” hat pêşkeşkırın.
Dema wi navê “Ataturk” lı xwe dani, xwe wek himdar û çêkırdarê netewê Tırk eşkere kır, vêca her tışt bı wi destpêdıkır û her Tırk bê ku bıkebe şıkê, bıfıkıre û gotûbêj bıke, dıviya hete hetayi minetdarê wi bımaya. Kurd û netewe û kêm neteweyên ku ne Tırk bûn, dıviya bıhatına asimilekırın, kuştın û bê şexsiyetkırın û bı darê zorê be ji bıgotına: “Çıqas bextiyare ew ê ku dıbêje ez Tırkım”, “Tırkeki bedelê hemû cihanê ye”, “Bı Tırk(bûnê) pesnê xwe bıde, bıxebıte û bawerke.”...Disa bı emır û direktifa M. Kemal, dı salên 1930yan da gıhıştın wê xerıfandınê, ku wek ideolojiya fermi a dewletê dıgotın ku “zımanê tırki bıngehê hemû zımanên cihanê ye, an go hemû zımanên cihanê jı zımanê tırki peydabûne. Herwusa hemû gel û medeniyetên cihanê jı gelê Tırk peydabûne.”

Celadet A. Bedırxan 2, 1997, grafika lı ser dar, 25x23 cm.


Doktrina yek netewe, yek zıman, yek ideoloji, yek parti, yek serok û berterafkırına her muhalefeti, himên bıngehin ên siyaseta M. Kemal bûn. Ev ideoloji, beriya ku Musolini, Hitler û Franko werın ser hukım, lı Tırkiyê hat ser hukım. Musolini, Hitler û Franko lı welatên xwe da, paşê hatın lanetkırın, dema hukımê wan wek rûpeleki reş û nexêr a diroka van welatan hate ilankırın, Lê ev ideolojiya M. Kemal pışti 80 salan, hê ji lı ser hukım e. Tırkiye dı nav pırsgırêkên ku M. Kemal avakır da dıgevıze. Jı ber sebebê van pırsgırêkan, rûreş û bê itibar e.
Konê Reş dıbêje ku “wê Mîr Celadet nekêmî Mistefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba.” Dıvê merıv jê bıpırse ka gelo çi ye ew “çak û rındiya” ku M. Kemal bı gelê xwe kıriye? Ma wi jı bo gelê xwe dirokeki çewt û derewin avanekır? Dema ku karbıdestên Tırk deh zenciran têdıxın stuyê Kurdan ma qê ne mecbûrın ku du zenciran ji bavêjın stuyê Tırkan. Ma sedama sereke a bê demokrasibûna Tırkiyê, çaresernekırına pırsgırêka Kurdi nine? Qê lı pêş çareserkırınê, astenga bıngehin ew ideolojiya rıtam û rızyayi a M. Kemal nine. Ma qê gelê Tırk mecbûre ku, heta hetayiyê, xwin û ekonomiya xwe jı bo parastına statuya bındest mayina ya Kurdıstanê xerc bıke? Ma qê mafê gelê Tırk tuneye ku weki gelên İtali, Alman û İspani dema reş a diroka xwe rexne bıke, neheqiyan jı holê rake û jı barê sıhêf ê diroka xwe bıfılıte? Gelo qê mumkun e ku em jı derew û çiroka M. Kemal bawer bıkın, xwedigıravi ku ne jı wi bûya dê gelê Tırk tarûmar û wenda bıbû ya?
Konê Reş dı derbarê M. Kemal da dıbêje “tevî ku em ne bi nîjadperestiya Kemal Paşa re” Ma aliyên baş ên M. Kemal çı ne ku em wi û Celadet A. Bedır-Xan danın kêleka hevdu? Muqayesekırına Celadet A. Bedır-Xan û M. Kemal bê şansitiyeki ye û ne dı ci da ye. Laqab an ji navê “Atakurd” jı bo C. A. Bedır-Xan tadeyi û neheqi ye. Modela “Ata -turk” modeleki xırab û ne serketiyi ye, jı bo me Kurdan nıkare bıbe minak. Ev her du gotın (ata –Turk), dı kesayetiya M. Kemal da hatın ba hev û lewıtin. Ku cıvata Tırkan dinamik bûya û weki cıvatên ku me lı jorê behskıri lı rastıya diroka xwe vegeriya û pırsgırêkên ku nıho heyi çareserbıkıra, dê wê bı xwe, ciyê ku layiqê Ataturk e, bıdayê.
“Fuhrer” gotınekı almani ye, ew ji weki bı dehhezaran peyvên almani jı kûrrahiya dirokê tê û dı wateya “rêber”da ye. Lê belê ev gotın bı Hitler hate lewıtandın. Lewra Hitler jı xwe ra dıgote fuhrer. Cıvata Alman ku rûpelên reş ên diroka xwe rexne kır, vi navê qırêj ji dani aliki. Lı Almanya yê, jı tu serok ango “rêberê”parti an ji rêxıstıni ra nabêjın fuhrer. Jı ber ku bı karanina gotına fuhrer jı bo keseki, tafil Hitler tine bira mırovan. Herçıqas dı navbera mırına wan da 23 sal hebın û wi tevdakuştına Cıhuyan neditıbe ji, gelo tu Cıhuyeki dıkare jı Elyêzer bin Yehûda * ra bıbêje ku ew “fuhrerê Cıhuyan e?” . Nexwe, em çewa dıkarın xweziya xwe bı vi navê felaket û xwinrıjê xwe, bı “Ataturk” binın û jı vi navi bı rêkebın, jı ronakbirê me yê mezın ra bêjın “Atakurd”? Ma qê lı cihanê xelaya ronakbir û zanayan rabûbû ku merıv naveki dın ê wek minak nebine?
Jı aliyê di va dirok û hebûna gelan bı yek kesi va gırêdan, ango ku ne ew kes bûya ê gel an ji netewe ê wunda û jı hev bıketa, ditıneki çewt û totaliter e. Ez bawer nakım ku Konê Reş xwedi ditınên wusa be. Em Kurdên jı bakûrê welatê me, eve zuvaye ku bı ditınên bı vi awayi ra bı rû bı rû ne. Trajediya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bı hebûna xwe va gırêdıda, nıha mıxabın bûye pesındarê Ataturk û şiretdarê berjewendiyên dewleta Tırkan.

Serhad Bapir 31/5/2003

* Bınêre: Herokol Azizan,“Zılamek û zımanek” Jı nû ve çapa HAWARê, Weşanên Nûdem 1998, Cild 2, rûpel 944-946.

Celadet A. Bedirxan 3, 1997, grafika li ser dar, 35x23 cm.


Têbıni:

Mın vê nıvisa xwe ya jorê, lı ser nıvisa Konê Reş a bı navê “ Nırxandınek kurt ı dor Mir Celadet Ali Bedır-Xan” nıvisi û hıngê dı malpera Avestakurd da hat weşandın. (Hejmara 46 a) http://www.avestakurd.net/arshiv/Avesta46/serhad%20bapir.htm
Konê Reş dı vê nıvisa xwe da, çewa ku Ataturk ê Tırkan heye, ew ji Celadet Bedırxan layiqê leqaba “Atakurd” dıbine. (Avestakurd hejnara 45 a) http://www.avestakurd.net/Avesta45/kone%20res.htm
Nıvisa mın vê ditına Konê Reş rexne dıke. Nıvisa Konê Reş a ku mın behsa wê kır, nıvisa mın û her wusa bersıva Konê Reş (Bersıva Serhad Bapir Lı dor navê Mir Celadet Xan yê Mir) a lı ser van ditınên mın ji, (Avestakurd hejmara 46) http://www.avestakurd.net/arshiv/Avesta46/kone%20res%20bersiv.htm hemû dı arşiva malpera Avestakurdê da hene.

Cewaba Konê Reş mın êşand, lewra jı ber ku mın hın ditınên wi rexne kırıbû, bê ku ew guh bıde nıvisa mın û her wusa mın nas bıke, bı zımaneki êrişkar û ne xweş dest bı nıvisa xwe kırıbû. Nıvisa Konê Reş wusa destpêdıkır. “Hêjayo Serhad Bapîr ! min bersiva te xwend, li gor min naskir hêj tu ji bin bandora zimanê Mistefa Kemal nehatiye rizgar kirin, hêj tu bı zimanê wî di ponije û ramiye û bi kurdî dinivîse..Ev yek xweş nîşanê bê çendî kurdên me yên Kurdistana bakur û piştî 80 salî, hêj ji bin bandora bavê tirkan rizgar ... nebûne”


Jı aliyê di va, ew zûva bû ku haya mın jı Malpera Celadet Bedırxan ( http://www.celadet.com/ ) hebû, dı vê malperê da gelek nıvis û dokumentên Celadet Bedırxan bı xwe û her wusa ji, gelek nıvisên ku kesên dın lı ser kar û xebatên Celadet Bedırxan nıvisine hene. Ez fıkirim ku, jı ber ku ev nıvisa mın ji lı ser hın xusisiyetên C. Bedırxan e, baştır e ku dı nav arşiva vê malperê da ciyê xwe bıgre. Nıvisa Konê Reş a ku mın wê rexne kırıbû dı arşiva malperê da hebû, http://www.celadet.com/modules.php?name=News&file=article&sid=70 lê belê nıvisa mın tê da tunebû. Mın vê nıvisa xwe tevi 8 grafikên ku mın jı bo Celadet Bedırxan û 100 Saliya Rojnamegeriya Kurdi çêkırıbû, dı 11-12-2007 a da jı malperê ra şand.

Pışti ku bı rêya e-mailan çend caran mın û rêvebırê malperê (Zeki Ozmen) me jı hev ra nıvisi, dı dawiyê da wi jı bo weşandına nıvisa mın şerteki dani ber mın, wi jı mın ra got ku “Paragrafa dawî ya nivîsa te ("Em Kurdên jı bakûrê welatê me, eve zuvaye ku bı ditınên bı vi awayi ra bı rû bı rû ne. Trajediya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bı hebûna xwe va gırêdıda, nıha mıxabın bûye pesındarê Atatürk û şiretdarê berjewendiyên dewleta Tırkan.") dîrekt mesajeke siyasî ya ku serokekî rêxistineke kurdan ji yên herî mezin tewambar dike. Ezê li ser vê dîtinê shîrovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim"

Mın ji jê ra wusa got: “Ev ditınên mın bê guman ditınên siyasi ne û ez lı pışt ditınên xwe me. Jı kê derê tê bıla bê, ez tu cari sansor û otosansorê qebûl nakım. Mesele gelek vekıri ye: Konê Reş pışti gelek pesnan, Celadet Bedırxan layıqê "Atakurd" ê dıbine. Ez vê ditına wi rexne dıkım û behsa hın xususiyetên Atatürk dıkım. Her wusa disa dı dawiya nıvisa xwe da, behsa hın bûyerên siyasi yên ku dı dema me da dıqewımın, dıkım: "Ku ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va girêdida, niha mixabin bûye pesindarê Ataturk û şiretdarê berjewendiyên dewleta Tirkan". Çewa ku em dı çapemeniyê da, jı hevditınên Abdullah Öcalan ên ku bı awuqatên xwe ra pêk tine hindıbın, A. Öcalan xweyê van ditınên ku ez lı jorê behsa wan dıkım e. Ev ne iftira û ne ji tawanbar kırın e. Yani ku A. Öcalan bı daxwiyani û beyanên xwe ne heyranê Atatürk bûya, lı hımber avakırına dewleteki kurdi lı başûrê Kurdıstanê derneketa û jı bo "mezınbûn û bı hêzbûna" dewleta Tırkiyê şiretan lı rêveberın dewletê nekıra, hıngê gotınên mın dıbûn derew û iftira. Bê guman PKK hêzeki mezın yê Kurdan e, lê belê ev mezınbûn, yan ji, hêzeki dın yê pıçûk, ne bıngehên pivanên rexne kırın û rexne nekırınê ne.Em bêjın ku Celal Talabani nıha serokdewletê Iraqa Federal û Mesud Berzani ji serokê Kurdıstana Fedaral e, ew meqam û wasıfên wan ên mezın dıvê nebın sedem ku merıv wan rexne neke. Bê rexne û bê şırove du pivanên olan nın. Dı dinan da, "bawerke, şırove û rexne neke!" heye. Tu dıbêji ku " Ezê li ser vê dîtinê shîrovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim". Çewa ku ez jı nıvisa te fêhm dıkım, tu van ditınên mın rexne dıki (yani şırove) û wek dervayê ahleqa çapemeniyê dıbini. Her wusa jı bo weşandınê wek şert ji, derxıstına vê paragrafê (sansor) jı mın dıxwazi.

Lı kêleka welat û zıman perweriya wi, ew wesıfa ku heri zêde ez qedır dıdım Celadet Bedırxan, ew xususiyeta wi bû ku, wi dı warê bir û baweriyê da, baweriya xwe bı normên rojavayi û demokrasiyê ani bû. Yani dı demeki da, ku ideolojiyên çep û komunistiyê tesira xwe lı ronakbirên seranserên cihanê dıkır, wi hê jı wê çaxê va, tu sıberoja vê ideolojiya totaliter û diktatur ne dıdit. Cıvatên (dıbe ku komele, teşkilat, parti an ji dewlet bın) vekıri, pır reng û pır deng, yên jı rexne û fıkrên cıhê natırsın cıvakên ronak û baş ın. Kekê Zeki,Çewa ku mın lı jorê ji got, jı kê derê tê bıla bê, ez tu cari sansor û otosansorê qebûl nakım. Ez naxwazım dı bın van şertan da tu nıvisa mın dı malpera xwe da bıweşini. Jı kerama xwe ra wê nıvisa mın û wan berhemên mın ên huneri bavêje çopê.”

Werhasıl, ez nıha vê nıvisa xwe bı tevi 4 grafikên xwe yên lı ser Celadet Bedırxan lı vê derê dıweşinım. Yên meraqdar, dıkarın her du nıvisên Konê Reş ji, jı linkên jorê peydabıkın û jı xwe ra bıxweynın.

No comments: