Başûra Kurdıstanê û Alfabeya Kurdi ya Latini

Kurd dı dema me da, qenebi bı du alfabeyan dınıvisinın. Lı rorhılat û başûra Kurdıstanê bı alfaba kurdi a bı tipên erebi, lı bakûr, lı başûra pıçûka Kurdıstanê û lı komarên Sovyeta berê ji, alfaba kurdi a bı tipên latini bıkartinın.
Bıkaranina du alfabeyan, dı warên danûsıtandın, agahdari, parvekırına berhemên edebi û huneri, zanyari û siyasi da pırsgırêkên mezın derdıxe pêş neteweyê Kurd. Kurdıstana ku bûye çar perçe, dı aliyê alfabeyê da ji bûye du perçe. Kurd nıkarın bı hêsani jı hev fêhmbıkın, dema ku Kurd baş jı hev fêhmkın, hıngê ê zûtır bıbın xwedi hızreki netewi. Dı rewşeki da ku, lı çarmedorê welatê me da dewletên xêrnexwazên dagırker bı nexşe û plan dıxwazın berbanga azadiya Kurdıstanê lı başûrê welatê me da vemırinın; hewcedariya Kurdan bı yekbûnê û jı hev baş fêhmkırınê heye.
Lı bakûra Kurdıstanê, politikaya asimilekırına zımanê kurdi a dewleta Tırka, ev 80 salın ku dıdome. Lê belê zêdetır ji, jı salên 1980 yan pê ve, bı aweki gışti, bı ketına televizonê dı nav malên pıraniya Kurdan, çerxa hêrandına zıman û kesayetiya kurdi bı leztır zıvıri. Ev politika ya ne mırovane, jı salên 1990 an pê ve, bı şewıtandın û wêrankırına bı hezaran gundên Kurdan, bû xwedi derfetên nû. Gund, ciyên ku dewleta Tırka lê heri qels bû, imkanên dewleta Tırkan tunebû ku çewa ku lı bajarên Kurdıstanê dıkır; politikaya asimilasyonê lı gundan da ji bajo. Lokomotıfa zımanê kurdi, gund û qesebeyên Kurdıstanê bûn. Pışti salên 1990 i, bı milyonan gundiyên kurd, bı darê zorê jı warê xweyên bav û kalan hatın derxıstın. Zımanê kurdi ji, jı rayên xwe yên jiyanê ber bı qutbûnê va dıçe.

Tadeyi, 1997, rengên bı don, 17x23,5 cm.

Tevgera netewi a Kurdi ku dı salên 1970 yan pê ve şax veda, gırıngiya pêdıvi neda zımanê kurdi. Rêber û qadırên asımilebûyi; xortên Kurda bı zımanê tırki jı bo doza marksizmê û Kurdıstanê perwerde dıkırın. Vêca Kurd destpêkırıbûn xwe bı xwe asimile dıkırın. Bê guman hın kesên zana û xwedi xiret hê jı wê çaxê va, lı ser himê bıngehin a netewa Kurd, lı ser zımanê kurdi dıxebıtin. Ev politika çewt a Kurdan dı dawiya salên 2000an gıhişte wê sosretê ku pıraniya qadır û endamên tevgera netewi a Kurda, ku ew 10, 20 û hın ji ew 30 sal bûn ku dı nav refên tevgera kurdi da bûn, lê belê bı zımanê xwe nızanıbûn an ji nıkarıbûn bı zımanê xwe, xwe ifade bıkın. Dema ku halê Kurdên ku bı Kurdbûna xwe hısiyane wusa be, ica em ê jı Kurdên ku hê bı Kurdbûna xwe nehısiyane çı lomeyan bıkın.

Çend mırov, 1994, hıbırpastel,15x10.5 cm.

Lı başûra pıçûk a Kurdıstanê ji, her çıqas dimenê zımanê kurdi hewqas xırab ninbe ji, jı ber qedexeya lı ser zımanê kurdi, rê lı ber pêşveçûna zımanê kurdi hatiye gırtın.
Başûra Kurdıstanê ku nıha gıhıştiye statukeki baş, dıkare mıl bıde Bakûr û başûra pıçûk a Kurdıstanê. Kurdên başûr bı zımanê dıbıstan û zaningehên xwe, bı radyo û televizyonên xwe, bı rojname û kovarên xwe dıkarın werın hewara me. Lı Kurdıstana Federal da, zımanê resmi kurdi ye, lı ser pere, pasaport û ewraqên resmi yê Iraqê, lı kêleka zımanê erebi wê zımanê kurdi ji hebe. Jı bo ku, em Kurdên ku dı bın xetera asimilasyon û tunebûnê dane jı van destkeftiyên zıman, xwenasin û nasnama kurdi sıûd werbıgrın, dıvê ku Kurdên başûra Kurdıstanê derbasê alfaba kurdi a bı tipên latini bıbın. Dema Kurdên başûr derbasê alfaba kurdi a latini bıbın; ew bayê zıman û serbestıya kurdi ê xwe zûtır bıgıhıjine bakûr û başûre pıçûk a Kurdıstanê û bı milyonan Kurdên dervayê welat. Dema ku demeki kın da hınki arami were heremê; ê her roj bı hezaran Kurdên jı bakûra Kurdıstanê jı bo karên tıcaret, nakliyat û turizmê herın Kurdıstana Federal. Dema ewraq, navên tışt mıştan û weşan bı kurdiya latini bın; hıngê sefera wan Kurdan dıbe wek sefera dersên zımanê kurdi. Ê hıngê Kurd baştır jı xwe û zımanê xwe bawerbın. Ê hıngê lı bakûra Kurdıstanê baştır û hêztır doza azadiya zıman û nasnama xwe bıkın. Dıvê ku em ji birnekın; dema ku %99 ên Kurdên bakûr alfaba kurdi a erebi dıbinın, ew qet pê dernaxın ka ev nıvis kurdi ye an erebi û farısi ye. Gelek caran hatiye gotın ku ferbûna alfaba kurdi a bı tipên latini, jı a bı tipên erebi hem hêsantıre û hem ji ev alfabe bı teknolojiya nûjen ra lıhevhati ye, lê mebesta vê nıvisa mın ne van aliyên alfaba kurdi a latini ye.
Jı nivi zêdetırê Kurdan lı bakûr û başûrê pıçûk a Kurdıstanê dıjın û jı ber politikayên qedexeker ên dewletên dagırker, zımanê kurdi dı bın xetera man nemanê da ye. Bırayên me yên başûra Kurdıstanê dıvê werın hewara me. Em dıxwazın destkeftiyên wan parvebıkın. Em dıxwazın bı rêya destkeftiyên wan werın ser xwe û jı mırına zımanê kurdi bıfılıtın. Ê hın kes bıpırsın, ma bı heman awayi Kurdên rojhılata Kurdıstanê ji, bı rêya alfaba kurdi a bı tipên erebi jı başûra Kurdıstanê sıûd wernagırın? Bê guman ku wusa ye. Lê lı wır herçıqas perwerdeya bı zımanê kurdi tunebe ji, bı karanina zımanê kurdi ne qedexe ye, navên Kurd û Kurdıstanê ne qedexe ne, bı dehan radyo û TV nên heremi ên dewletê bı kurdi weşanan dıkın, ya heri gırıng ji, lı wır siyaseteki nemırovane wek ya dewleta Tırkan a lı hımber zıman û nasnama kurdi bı dırêjiya 80 salan da, ne meşiya ye.
Bê guman lı başûra Kurdıstanê bı xwe da gelek pırsgırêkên dın ji hene ku bı zımanê kurdi va gırêdayi ne û hêviya çareserkırınê ne: Wek pırsa perwerdeyê lı navçe û bajarên ku nû hatıne rızgarkırın... Her çıqas zımanê kurdi yek jı du zımanên fermi yên Iraqê hatıbe qebûlkırın ji; heta nıha tu serok û wezirên Kurd, dı organên rêvaberiya Iraqê da, lı pêş Erebên Iraqê, bı zımanê kurdi nepeyiviye û ramanên xwe bı rêya wergeran negıhandiye Erebên Iraqê. Her wusa dı danûsıtandınên nav dewletan da ji vi mafi bıkarneanine. Wexta mafeki dı pratikê da nayê bı karanin; ew maf lı ser kaxıd dımine. Em bala xwe dıdınê, Kerkuka ku jı aliyê Parlementoya Kurdıstanê va wek paytexta Kurdıstana Federal hatiye ilankırın da; Encumena rêveberiya bajêr ku heta nıha jı 50 cari zêdetır cıvinên xwe çêkıriye, dı cıvinan da tenê zımanê erebi hatiye karanin, bı gotıneki dınê, endamên Kurd ên encumeniya bajêr ji bı zımanê kurdi beşdarê cıvinê nebûne û bı erebi axaftıne...Lı herema Kurdıstanê pışti 13 salan hê ji pıraniya tabela, navên dıkan û şirketên tıcari bı zımanê erebi ne. Eşya û malên ku jı Tırkiye û jı İranê tên bazara Kurdıstanê, bı ambalajên zımanên tırki û farısi, bêy ku tu agahdariyên bı zımanê kurdi ji lı ser hebe, tên fırotın. Kurd bı qanuneki parlementoya xwe, dıkarın hemu tabela û navên şirketan têxın bı zımanê kurdi, her weha ew mal û eşyayên ku lı bazara Kurdıstanê da tên fırotın; dıvê bı mecbûri agahdariyên bı zımanê kurdi ji lı ser wan hebın. Kurd dıvê liberalizma aboriyê bı kêri zımanê xwe binın. De vêca ku alfaba kurdi a bı tipên latini lı wır were qebul kırın, hıngê coxrafya û demografiya xwezayi a Kurdıstanê ê bı alfabeki ku jı ya Ereban cuda ye, were tekuz kırın.
Pırsa alfaba kurdi a bı tipên latini terciheki ye. Ango Kurdên başûra Kurdıstanê gelo ê bıxwazın rê lı ber têkçûn û wendabûna zımanê kurdi lı bakûra Kurdıstanê bıgrın an na? Gelo ê bıxwazın bayê azadiyê û hışê Kurdbûnê ku lı wır xwırt geş dıbe, derbasi bakûra welatê wan ji bıbe an na?

Hınar û pırtûk, 2000, rengên bı don, 50x70 cm.

Şertên dirokê iroj vi bari dayê ser mılên Kurdên başûr, da ku bı alfaba kurdi ya latini alikariya bırayên xwe bıkın, bırayên wan yên ku dı aliki da, dı rojên zehmet û dıjwar da her bı wan ra bûne û dı aliyê di da ji, bı siyaseta xwe ya çewt, jı zıman û çanda kurdi dûr, bûne bela serê wan.
Serhad Bapir, 7/6/2004.

Têbıni: Ev nıvis berê dı malperên Kurdan (Avestakurd, Gelewej, Hawardengubahs û Rızgari ) da hatiye weşandın.

Cihan Çeliker lı Almanyayê Hatiye Gırtın.

Welatparêz û siyasetvanê Kurd Cihan Abdulnasır Çeliker lı ser daxwaza dewleta Tırkan lı Almanyayê hatiye gırtın.

Dı 29 ê nisana 2008 a da, dema ku Cihan Çeliker jı Hollandayê dıçû Almanyayê, lı bajarê Lingen a Almanyayê hate gırtın û pışti çend rojan wi bırın bajarê Oldenburgê. Nıha ew lı gırtigeha Oldenbûrgê da ye. Çewa ku em jı awuqatê wi hinbûne, Cihan Çeliker lı ser daxwaza Tırkiyê hatiye gırtın, navê wi dı nav listeya ku Tırkiye daye İnterpolê da hebûye û Tırkiye dıxwaze ku were teslimkırınê.
Cihan A. Çeliker dı sala 1961 a da, lı bakûrê welatê me, lı Tetwanê hate dınê. Wi dı pıçûkatiya xwe da tevgera milli ya kurdi naskır û beşdarê wê bû. Pışti cunta leşkeri ya Tirkan a 12 ilona 1980 ya, derket dervayê Tırkiyê û lı Hollanda bû penaberê politik û lı Hollanda û lı Almanyayê beşdarê xebatên siyasi bû. Her wusa, wi dı salên 90 i da, lı Universita Hamburgê beşa ekonomiyê xwend.
Ew, ev jı deh salan zêdetır e ku hemwelatiyê dewleta Hollandayê ye, dı van 7 salên dawi da lı bajarê Deventerê rûdınışt û her wusa dı van çend salên dawi da ji, dı saziyeki cıvaki da, wek şêwırmendê huqûqa cıvati dıxebıti.
Em wek xwuşk û bırayên wi, bang lı saziyên mafê mırovan, huqûqnas û siyasetvanên Kurd û Almanan dıkın, da ku jı bo serbest berdana welatparêzê Kurd Cihan Çeliker bıkevın nav xebatê û ew xewna dewleta Tırk a jı bo teslimkırına wi betal bıkın.

Xwışk û bırayên wi.

e-mailên jı bo têkıliyê: celadetceliker@gmail.com
serhadbapir@gmail.com

Şıklê Nexşeya Kurdıstanê

Gürdal Aksoy Kurdeki jı bakûra Kurdıstanê jı bajarê Çewlıg’ê (Bingolê) ye, ew Kurdeki zirek e û ez bı xwendına kıtêb û nıvisên wi kêfxweş dıbım, ew bı awayeki metodik û gelek caran ji, dûrê klişe û dubarekırına ku dı nav me Kurdan da ji heye, dınıvisine. Kêmasiyeki wi yê mezın heye ku ew berhemên xwe bı zımanê tırki dınıvise, xweska nıvisên wi bı zımanê me bûna. Jı aliyê di va çewa ku em pê dızanın, bı awayeki amatori be ji, ew bı hunera resım ra ji mujildıbe, ev ji jı bo mın ciyê kefxweşiyê ye.
G. Aksoyê ku dı sala 1968 a da hatıye dınê, xwendına xweya despêkê, ya navin û liseyê lı Eleziz, Antalya û Enqere yê da çêkıriye. Wi dı sala 1996 a da Faqulta Huqukê ya Zaningeha Enqerê qedandiye, lı ser antropoloji (beşa zaninê, ya ku mırovan wek hebûneki xwezayi qebûldıke û lı ser wan lêkolinê dıke.), dirok û mitolojiyê lêkolinan dıke û dıxebıte. Heta nıha van kıtêbên wi hatıne weşandın:
Lêkoninên lı ser Zımanê Kurdi û Efsaneyên wi, cilt 1 (Weşanên “Öteki” Enqere, 1991)
Hieros Gamos (Zewaca Piroz bı zımanê Yunani- S.Bapir), Têbıniyên lı ser Xweda- Bav (Weşanên Zagros, Stenbol, 1993)
Xelkê ku Diroka Wi Nehatiye Nıvisandın (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996)
Mırov, Kultur û Medeniyet (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996)
Gelo Dawiya Evinê ye? (Weşanên Yurt Kitap, Enqere, 1998)
Newroz, Efsaneki – Dirokeki (Weşanên Yurt Kitap, Enqere, 1998)
Gırtigeha Xelkan Anadolu, “ Jı Xwe Dûrketına Kurdan a bı Ditınên Merkezitiya Anadolutiyê” (Weşanên Komal, Stenbol, 2002)
Mitolojiya Kurd-Alewi ya Dêrsimê, Figurên Oli dı Raa Haq da” (Weşanên Komal, Stenbol, 2006)
Gürdal Aksoy eve zûva ye ku dı malpera Rızgariyê da nıvisên xwe dıweşine û malesef (ez dıbêm qê) heta nıha tu kıtêb û nıvisên wi nehatine wergerandın ser zımanê me.
Dı nıvisek xwe ya bı navê “Nexşeya Hürriyet’ê, Nexşeya Rê”da http://www.rizgari.com/modules.php?name=Rizgari_Niviskar&cmd=read&id=1456 , ku 5 hefte beriya nıha weşand, G. Aksoy bala me dıkşine ser nexşeya Kurdıstanê. Her wusa ew behsa nexşeya dewleta Tırkiyê ji dıke, ew jı me ra behsa ziyan û xetera bı cıhbûna vê nexşeya çargoşeyiya dırêj dı mêjiyê me da dıke û ew dıbêje ku ev şıkl wek bageraneki gıraniyê, gıraniya pisikolojiki lı ser me Kurdan çêdıke.
Ew jı me ra behsa nexşeyên hın dewletan dıke, ku ew dışıbın şıklên lawır an ji heywanan, û dıbêje ku dı derheqê nexşeya welatê wan da û bıcıhbûna hızra mıletbûn û hebûna welateki xwedi sınorên eşkere da, şıkleki wusa ku bı reheti tênaskırın, avantajeki mezın dıde wan mıletan.
G. Aksoy serê xwe lı ser vê meselê dıêşine, ka gelo nexşeya Kurdıstanê dışıbe kijan heywani? Ew jı nıha va bala me dıkşine serê hespeki, hespê ku berê xwe daye ber bı aliyê rojhılat û dıbêje ku jı bo nexşeya Kurdıstanê dıbe ku merıv şıklê lawıreki, baştır lıhevhati ji peydabıke.

Pêşniyariya Gürdal Aksoy jı bo nexşeya Kurdıstanê.

Pışti ku mın vê nıvisa hêja ya G. Aksoy xwend, hın aliyên dın yê nexşeya Kurdıstanê hatın bira mın, ku ev bı salanın mın ji mujûldıkın.

Karikatora Serhad Bapir, kovara Zengıl, hejmar 7-8, 1986, Swed. 

Eve zûva ye ku nexşeya Kurdıstana me wek şıkl bala mın ji dıkşine. Cara pêşi mın dı kovara mizahi ya bı zımanê kurdi, Zengıl’ê da karikatoreki xwe lı ser vê meselê weşand. Ew çax bı navê “Dede” mın vê karikatora xwe imzekırıbû. Herçi kovara Zengıl e, ew lı Swedê dı navbera salên 1985-86 an da derket û tenê 4 hejmarê wê belavbûn. Dı wan salan da xeyni Zengıl’ê, du kovarên dın yên mizahi ji derdıketın lı Swedê: Mirkut û İsot û her du ji bı zımanê kurdi bûn.
Dı vê karikatora xwe da ez lı ser nexşeya Tırkiyê ya ku bê Kurdıstanê ye sekınim. Ev nexçeya Tırkiyê gelek dışıbe nexşeya gıravaya Qıbrısê, yani Tırkiyeki bê bakûra Kurdıstanê dıbe wek Qıbrısê. Her wusa ez lı ser wan daxwaz û xewnên Tırkan, yên ku dıxwazın hemû Qıbrısê têxın bındestê xwe û jı aliyê di va ji ew şıkestın û kêfnexweşiya wan a ku dema ku wê perçe Kurdıstanê a ku dı bın işkala wan da ye jı bındestê wan derê û wê bıfılıte, sekınim.

Bıji Kurdıstan, 1993, qelema rengin, 29x21 cm.

Her wusa dı resım û grafikên mın da, nexşeya Kurdıstanê carna dıbe qevdeki kulilkên rengareng, carna dıbe desteki ku “bıji Kurdıstan”ê dınıvise an ji dıbe çar darên ku her çar perçeyên Kurdıstanê temsildıkın.
Serhad Bapir 20/5/2008

Kurdistan, 1986, rengên marker,  21x29cm.

Hêvi, 2005, qelemên rengin, 17,5x 25 cm.

Hesp, 2008, teknika tevlihev, 17x23 cm

Biranin: Newzad Saxnıç

Du Gotın Lı Du Newzad Saxnıç 
Nexweşiya bêbext, welatparêz û siyasetvanê hêja Newzad Saxnıç jı me sıtand û bır...Newzad jı wan kêm kesan bû ku, dema ku hê welatparêzi û şoreşgeri lı welatê me hınde şax venadabû, bı xêra bavê xwe Feqi Huseyn, bı derd û kulên mıletê me hısiya. Wi her wusa bı wêreki xwe da ber barê xebata bıdestxıstına heqên Kurdan. Wek ferdeki jı aila Feqi Huseyn û wek xorteki jêhati, wi ji têra xwe zulım û zordariyê jı dıjmın dit. Gelek caran hate gırtın û êşkence lê hate kırın. Wi lı her derê û her dem bı zireki û serwextbûna xwe mıl û moral dıda heval û hogırên xwe. Heta dawiya jiyana xwe, wi dev jı xebata jı bo sıberoja mılet û welatê me û eşqa jı bo jiyaneki ronak û bı rumet berneda.

Xebatkarê nemır yê doza mıletê Kurd Newzad Saxnıç. Foto:http://www.youtube.com/watch?v=MC08c8gcwpg


Ciyê gelek heyf û mıxabıniyê ye ku hareketa ku şer, mırın û kuştınê û slogana serxwebûna Kurdıstanê jı xwe ra kırıbû ala (PKK)û her weha hareketa tırkizıman û qure a Rızgariyê fırset neda kesên wek Newzad Saxnıç da ku bıbın qadırên heri pêş a tevgera milli a Kurdıstanê. Ew û gelek kesên weki wi bê insiyatif hatın hıştın û bêhn lı wan hate çıkandın. Gelek xususiyetên qadıreki lı rêza pêş, an ji serokeki zirek, dı Newzad Saxnıç da hebûn.

 Kekê Newzad, İroj haya mın jı koça te çêbû û mın bıhist ku bı hezaran kes lı Tetwana me ya stûxwar da hatıne pêşiya te, da ku te bıspêrın axa sar, ew Tetwana ku te hınde zehf keda xwe dayê û xebatê lê kırıye.  Mala wan ava, lê ez disa xemgin ım, jı ber ku ez dızanım ku, pıraniya wan kesên ku hatın ser taziya te, wê nehatına cıvin an ji mitingeki ku tu yê lı wır, lı ser rewşa welat û persfektifên xebateki nuh, bıpeyviyayi. Bıla çavên siyaseta kurdi korbın ku Kurdan kıriye mıleteki jıhevketi û bêdaxwaz û bêhedef.

Nıha Newzad, lı kêleka bavê xwe Feqi Huseyn, lı gorıstana Tetwana Kevn da radızê. Wi ji weki bavê xwe, hemû jiyana xwe da xebata serbestiya welatê me yê bındest û şıkesti. Çı heyf ku wan herduyan ji, lı bakûrê welatê me da heq û serbestiya Kurdan nedit. Her çıqas guhertınên mezın dı mıntıqa Rojhılata Navin da dıqewımın û perçeki Kurdıstanê nıha azad be ji, Feqi û Newzad negıhiştın mırazên xwe. Hê ji, her sê perçên Kurdıstana me dı bın lıngên dagırkeran da dınalın. Lı bakûrê welatê me da û lı Tırkiyê, Kurd bı lez û bez êdi dev jı zımanê kurdi berdıdın - ew kurdiya ku Feqi û Newzad hınde lı ser dısekınin û jê hızdıkırın. Neslên nû êdi bı zımanê kurdi mezın nabın. Kurdbûneki sosret a bı zımanê tırki derketiye meydanê. Dıjmın jı xwe karê xwe yê xırab û tahripkar dıke, lê belê ew hareketa ku dıbêje xelk bı mın ra ye û em xitabê bı milyonan kesan dıkın, wê tu car nıkarıbe jı bın vi gunehê derkebe. Kurdbûna bı zımanê tırki ne daxwaza Feqi û Newzad bû.





Newzad Saxnıç. Foto: http://www.youtube.com/watch?v=MC08c8gcwpg


Newzad heta roja dawi a jiyana xwe, lı hımber dagırkeran û her wusa lı hımber nexweşiya şêrpençê ku laşê wi dagırkırıbû berxwe da. Wi hêviya xwe jı sıberoja ronak a mıletê xwe qet nebıri, lê belê haya wi baş bı pırsgırêkên vi mıleti hebû. Wi baş dızanıbû ku bı vi awayê ku heta nıha hatiye cerıbandın, ev xebat naçe seri. Hewcedariya me bı bı siyaset û persfektifên nuh heye.

Mala heval û hogıran ava be ku pışti nexweşiya bêbext, hergav bı Newzad ra aleqeder dıbûn û lı Almanyayê ji, jı nexweşiya wi ra lı çareyan dıgeriyan.

 Bıla serê malbata Saxnıçan sax be. Bıla serê mıletê Kurd sax be.
 18 ê gulana 2006 a.


Têbıni: Newzad Saxnıç dı 14 ê gulana 2006 a da jı nav me barkır û ket nav karwanên nemırên Kurdıstanê. Mın vê nıvisê pêrar dı deftera sersaxiya Newzad Saxnıç da nıvisibû. Ev defter jı aliyê malpera http://www.rizgari.com/ ê hatıbû vekırınê.

Hevpeyvina bı filmçêkerê Yunan Antonis Kioukas ra

Serhad Bapir: Dı nisana 1991 an da jı Yunanistanê tenê, tu û Xristos Papoutsakis wun çubûn Kurdıstanê. Lı wê derê we nefikırın û muhacerata Kurdan a lı welatê wan da dit, wun ji bı wan ra lı ser “sınorên” ku welatê wan perçe perçe kırıne meşiyan û we bı kamera xwe rastiya jiyana wan jıbergırt. Wexta ku wun gihiştıne Kurdıstanê û we vê rewşa xırab a Kurdan dit, wun çı fıkırin?
Andonis Kioukas: Bı ser rêya İranê me xwest em xwe bıgıhıjinın Kurdıstanê, lê leşkerên İranê me gırtın û paşê bı rêyeki dızi va em derbasê Kurdıstanê bûn. Ez û Xristos Papoutsakis bûn. Lı wê derê em leqayê mıleteki ku bı tevayi bûbû muhacır hatın, penaberên ku welatê xweyê mayinkıri da. Lı wır em 20 rojan man, lı gelek bajar û mıntıqên Kurdıstanê û her weha bı tevi penaberên perişan lı ser sınorê İran û Iraqê geriyan.
S. Bapir: Mafê çarenıvisi ya mıleteki, a mıletê Kurd wê çaxê nehate qebûlkırın, hêzên mezın ê cihanê çıma bı cotpivan û durutiyê lı mafeki hewqa bıngehin dınhêrın?
A. Kioukas: Herkes lı mıntıqê menfeatên xwe yên ıqtısadi dıparêze, muhimbûna jeostratejik a Kurdıstanê ji lı ber çavan e. Çavkaniyên ava Rojhılata Navin jı welatê Kurdan dızên. Jı aliyê dınê va Kurd bı xwe ji perçe perçe ne û yekitiya xwe hê pêkneanine.
S. Bapir: Navê filma te Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan Derveyê Nexşeyê) ye, ( bınêre: SİNEMA: Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê) )lı dervayê xeriteyên hevdem, lewra dı nexşeyên kevn da, mıntıqa ku Kurd lê dıjin bı navê Kurdıstanê hatiye destnişankırın. Belê Kurdıstan lı derveyê nexşeyan, mıleteki lı cihanê da wenda û bê welatê xwe yê azad, dı vê meselê da tu çı dıfıkıri?

Cigırê rêvebırê Festivala Dokumanter a Navnetewi a Saloniki (sala 2002 ya), rejisor û filmçêkerê Yunan Antonis Kioukas. Foto: S. Bapir.

A. Kioukas: Lı hemû derê cihanê her xelk anji mıleteki xwedi dewleteki xwe ye. Cıhêtiyên zıman, çand û kevneşopi dı navbera mırovan da hene û ev cıhêti ne tışteki xırab e, beravajiya wê ev tışt zenginiya cihanê ye. Her mıleteki xwedi perçeyeki erd e, lı wê derê mıriyên xwe vedışêrın, lê belê mıleteki heye ku xwedi tarixeki bı hezar salan e, hê jı dema Ksenefon em bı Kurdan dızanın, lê va yê ev xelkê hanê ne xwedi perçek erdê xwedi bı sınor e. Kurdıstan tu dızani çı tine bira mın? 3 xelkên dın tine bira mın. Yek jı wana Yunan ın ku ew bı xwe ji xwedi tarixeki bı hezar salan ın lê belê pışti bındestmayineki dûr û dırêj, tenê ev 180 salın ku bûne xwedi dewleteki. Xelkê dıduyan Cuhi û yê sısêyan ji Mırtıb ın. Lê cıhêtiyek navbera wan û Kurdan da heye: jı ber ku Kurd xwedi axeki tarixi ne û lı ser wê dıjin. Jı bo welatê we ji bıbe xwedi nasnameki, bıbe dewlet, dıvê jı aliyê we va were fêhmkırın ku wûn hemû xwedi eyni xwinê ne û dıvê êdi pevçûn û şerê bırakuji dı navbera we da tunebın.
S. Bapir: Nivê mıletê Kurd dı perçeya Kurdıstanê a dı bın destê Tırkiyê da dıjin, tu mucadelaya wan a jı bona bıdestxıstına xeqên xwe yên milli çewa dıbini? Herweha bı ditına te Amerika û Yekitiya Awrupa vê mucadeleya Kurdan çewa dıbinın?
A. Kioukas: Amerika û Yekitiya Awrupa lı mıntıqê menfaetên xwe dıparêzın. Lê belê ev hedise nayê qebûlkırın ku mıleteki jı tıştê heri tabıi bêpar bımine: nefes bıde û bıstine, tıştê rewa û eşkere neyê naskırın, ango Kurd bê heq tênhıştın.
S. Bapir: Yunanistan heqê penaberi ya politiki ev bı salan e ku nade multeciyên Kurd, bı xususi ji Kurdên jı cenûba Kurdıstanê, peymanên navnetewi ên dı vi wari da ku wê bı xwe ji imzekıriye, bınpê dıke. Kurd eve jı zûvaye ku lı Athina, Patra û lı deverên dın dı rewşeke şerpeze û perişan da dıjin, vêca duxwazın bı kijan rêyi dıbe bıla bıbe jı Yunanistanê derbıkebın û ber bı rojavaya Awrupayê bıçın. Tu yê jı bo vê qerara dewleta Yunanistanê jı me ra çı bıbêji?
A. Kioukas: Ez bı manzareya meydana Kumundru (*) şerm dıkım. Mırovên tenışta te dema bala xwe nedınê rewşa zehmet a ku tu têdayi, dıbe ku ica sıbê ev rewşa xırab were serê wi ji. Ne tenê jı bo Kurda, jı bo her xeribê bê xwedi heq ku lı vır dıji, ez şerm dıkım.
S. Bapir: Çı cıhêti dı navbera filma dokumanteri ya te û X. Papoutsakis a sala 1991 a û ya vê filma te ya 2002 ya heye?
A. Kioukas: Filma sala 1991 an reportajeki politik bû, têda gelek hevpeyvinên lı ser pırsgırêka Kurdan a aktuel hebûn. Le ya 2002 ya lı ser hın wênên dın hate avakırınê. Em dıkarın lı hınki heremên dın ê cihanê ji leqayê van wênan werın. Filma 2002 ya, ez dıkarım bêjım ku bı gelek awayi va “melodram” e û lı ser rewşa tevayi a mıleteki ye.
Ez dı bın tesira mıletê we da mam, ez bûm heyranê we. Mın dıxwest ku ez disa herıme Kurdıstanê.

(*) Meydana Kumunduru, navê meydaneki lı navenda Athinayê da ye, ku heta sala 1999 an, dı bın baran û sermayê da Kurdên multeci dı nav çadır û holıkan da, bê tu alikariya dewletê, bı perişani dıjiyan.
7 ê adara 2002 ya.

Têbıni: Ev hevpeyvin dı dema Festivala Navnetewi a Filimên Dokumentari ya Saloniki ya 4 an (sala 2002 ya) da hate çêkırın, û cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.

SİNEMA: “The Back Of The World” (Lı Aliyê Pışta Cihanê)

Filma dokumanter a ispani ya bı navê “The Back Of The World” (Lı Aliyê Pışta Cihanê), ku Javier Corcuera çêkıriye, jı 3 beşan pêk tê û film 89 deqiqeyi ye. Beşa yekan lı ser rewşa zarûkên belangaz ên Peruyê ye. Beşa sısêyan lı ser rewşa gırtiyên ku dı zındanên bajarê Teksas a Amerikayê da ne û lı benda bıcianina cezayê mırınê ne ku lı wan hatiye bırrin. Beşa dıduyan ji lı ser jiyana serokê berê ya belediya bajarê Diyarbekırê Mehdi Zana ye û bı zımanê kurdi ye.

Mehdi Zana dıbêje ku “beriya 22 salan, lı ser bangkırına serokê belediya Stokholmê, ez wek serokê belediya Diyarbekırê ez hatıbûm Swêdê û nıha ji vayê ez lı vıra penaberım. Zarûyên mın lı Parisê ne, destpêkê da mın ji xwest da ku ez herım Fransayê lı ba zarûkên xwe bıminım, lê vize nedan mın. Ez lı wır 7 meh bı xefi mam û paşiyê hatım Swedê bûm penaber. Jına mın Leyla dı zındana Enqerê da ye. Dı jiyana xweda mın zarûkên xwe ewqas baş neditiye. Name û qertên ku ez jı Leyla ra dışinım, paşê ez pê hısiyam ku vayê nadıne wê”Film geh me dıbe lı Stokholma berf lê bari, geh ji me dıbe bajarê Amedê, çarşiya Sıliva û gundê Leyla Zana. Xızmên Leylayê behsa hılbıjartına ku ew jı aliyê xelkê va wek parlamenter hat hılbıjartın dıkın. Behsa şayiyên kampanya hılbıjartınê û axaftına wê ya bı kurdi a bı fistan û meles û “kesk û sor û zer” a lı ser eniya wê dıkın. Jı me ra dıbêjın ku “me xwest bıla jıneki Kurd ji here meclisê.” Jıneki dınê çemê Dicleyê nişanê me dıde û dıbêje “berê xort û keçên evindar dıhatın kêlaka çem, da ku hev bıbinın, lê nıha cendekên xortan jê derdıkebın.”

Mehdi Zana behsa pıçûkatiya xwe ya lı Sıliva dıke, bı me dıde zanin ku ew dengên teqereqê ên hergav jı qereqola a nêzikê mala wan dıhat wek pırseki dı serê wi da çêbûbû û wi ji jı mezınan pırsibû. Cewaba mezınan, jı we çaxê heta nıha her dı bira wi da ma: “lı wır cendırme û polês lı xelkê dıxın, jı bo ku kes dengê qêrin û warina wan ne bıhise, bı hesına lı beroşa dıxın da ku dengê wan bıfetısinın” û M. Zana berdewamdıke “her carên ku dı zındanên Tırkan da mın êşkence dıkırın, ew dengên qereqola Sıliva ku mın dı pıçûkatiya xwe da dıbıhist dıhate bira mın.”

Mehdi Zana, serokê berê yê bajarvaniya Diyarbekırê, siyasetvan û nıviskar. Foto: http://www.saradistribution.com/birez.htm

Mehdi Zana disa bı me dıde zanin ku lı Sıliva hatiye dınê “zarûkati û xortaniya mın lı Çarşiya Sıliva da derbasbû, ku merıv wê çarşiyê bı çavên xwe nebine û jı wê team nestine dı bın tesira wê da nabine.” Jı me ra behsa şagırti û terzitiya xwe ya lı ba hosteyê xwe Niyazi û her weha dıkana terzitiyê a lı Amedê dıke. Hoste Niyaziyê ku nıha êdi kal bûye, disa ji lı ser karê xwe lı Amedê fotografeki kevn yê xwe û Mehdi nişanê me dıde.

“Ez 16 sal dı zındanên Tırkan da mam, qê tu sûncê mın hebû? Tenê ez serokê belediyê bûm û ez Kurd bûm, lı dınyayê da Kurd xwedi 40 milyon nıfusi ne. Mıleteki dınê ê ewqas mezın ê bê dewlet tune ye. Me dı navbera Tırkiye, İran Iraq û Suriyê da kırıne 4 perçe. Dı perçeya a ku dı bındestê Tırkan da en hındık 20 milyon Kurd dıjin û ew bı serbesti nıkarın bêjın ku “em Kurd ın”. 4000 gundên Kurdan jı aliyê dewletê va hatıne xırakırın, bı dehhezaran Kurdan kuştın û bı hezaran mırov jı aliyê hêzên dewletê va hatıngırtın û paşê hatıne wendakırın.” Film me dıbe lı pêş Liseya Galatasaraya Stenbolê û Dayikên Şemiyê nişanê me dıde. Jınên Kurd jı me ra dıbêjın ku çewa mêr an ji zarûyê wan jı aliyê hêzên dewletê va hatıne gırtın û bêser û ber çûn û hatıne wendakırın.

Mehdi Zana behsa jiyana xwe ya zındanê dıke û dıbêje “zından bûye beşek jı jiyana mın. Ev 24 salın ku ez û Leyla em zewıcine, lê tevihev 4 salan em bı hev ra nemane. Serweta mın her du zarûkên mın ın: Rûken û Ronahi, wexta ku ew tên ba mın, behna mın bı wan dertê.”Leyla Zana wek parlamentera pêşi a jın, jı Kurdıstanê kete meclisa Tırka, lı wır, lı gor qanûnên Tırkan mecbûr ma ku sonda nıjadperest a parlamentoyê bıxweyne lê dı dawiya sonda “xwe da”, bı kurdi got ku wê vê sondê jı bona bıratiya gelên Tırk û Kurd xwendiye. Û ew çax bêtır meclisa Tırka serûbınê hev bû. Jı hemû partiyan parlamenterên Tırkan hemû bı hev ra destên xwe lı maseyan xıstın û kırın teqereq û nehıştın ku ew gotına xwe berdewambıke. Paşê 15 sal cezayê gıran dane Leyla Zana û parlamenterên dınê ên Kurd. Pışti 2 salan Parlamentoya Awrupayê xelata Zaxarof a Mafên Mırovan da Leyla Zanayê.

Mehdi Zana disa lı zarûkatiya xwe vedıgere, dıbêje ku “dı zarûkatiya xwe da mın dıxwest ez bıbım leyistıkvanê futbolê an ji dondırmefıroş”Dı dawiya vê beşa dokumanterê da, Mehdi Zana êş û derdê me hemû Kurdan bı cumleyeki dıbêje: “lı vê dınê da merıv hêviya gelek tıştan dımine, lı tıştê heri zehmet ew e ku merıv hêviya rızgarbûna welatê xwe bımine”

10 ê adara 2002 ya.

Têbıni: Filma dokumenteri ya bı navê “The Back Of The World” (Lı Aliyê Pışta Cihanê) dı nav bernameya Festivala Navnetewi a Filimên Dokumentari ya Saloniki ya 4 an (2002), ku lı Yunanistanê pêkhat, hate nişandan. Ev nıvis cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.

SİNEMA: Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê)

Festivala Navnetewi a Filimên Dokumentari ya Saloniki ya 4 an lı Yunanistanê,bı sernavê “Wêneyên Sedsala 21 an”, dı navbera 4 û 10 ê Adara 2002 ya da pêkhat.
“Dokumanter wek hewcedariyeki mırovatiyê, dema ku wê xwest rastiya ku ew bı xwe ji tê da dıjiya jı ber bıgre û bıparêze peyda bû. John Grierson vê hewcedariyê dı sala 1926 an da, dı nıviseki xwe yê SUN ê da, dema ku filma Moana a Robert Flahertyi wek dokumanter bınavkır vê hewcedariyê ji da pejırandın. Xeyni vê navlêkırınê, ev beşa sinemê, lı xwexıst û pêşve çû da ku êdi jıbergırtına temaşeyê bıbe afırandıneki serbıxwe.” Dimitri Eipies, Rêvebırê Gışti a Festivala Dokumanter a Salonikê.
İsal jı 90 i zêdetır filim beşdarê Festivalê bûn. Jı wana bı dehan film lı ser êş zulm û tadayiya lı seranserê cihanê bûn. Dı nav van filmên dokumanteri da 2 film lı ser pırsgırêka kurdi bûn.

Kurdistan dervaye nexşeyan

Filma Antonis Kioukas a bı navê “Kurdistan : Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê) a 20 deqiqeyi lı ser serihıldan û penaberiya gelê me yê başûra Kurdıstanê a sala 1991 ê bû. A. Kioukas nıha cigırê rêvebırê Festivala Dokumanter a Navnetewi a Saloniki ye. Pışti têkçûna hêzên Iraqê a hımber Hêzên Hevpeyman a bı serokatiya Amerikayê, Kurd dı despêka bıhara 1991ê da bı serihıdaneki tevayi pıraniya erdê başûrê Kurdıstanê jı bın dagırkırına Iraqê rızgarkırın. Dı nav bajarêrên rızgarkıri da her weha bajarê Kerkukê ji hebû. Lê belê Hêzên Hevpeyman vê daxwaz û serkeftına Kurdan nasnekırın û neparastın. Hêzên Iraqê (parastvanên komarê û hêzên dınê) bı êrişên hovene çûne ser Kurdıstana azad. Dı nav berf û barana despêka bıharê da, bı milyonan Kurd dev jı bajar û gundên ku hê wêran nebûbûn berdan û ber bı “tıxûbên” İran û Tırkiyê va çûn. Kurd jı bo careki dınê ji, disa dı welatê xwe da bûbûn penaber.
Filma dokumanter vê dema dramatik û bı êş a diroka me ya hevdem nişanê me dıde.

Filmçêkerê Yunan A. Kioukas bı tevi Xristos Papoutsakis yê rêvebırê kovara çepgır a panzderoji “Anti”, dı adar û nisana 1991ê da jı bona 20 rojan lı Kurdıstanê bûn.Wan bı çavê makineya xwe ya videoyê, rastiya ku wê çaxê ditın, da ku jı bo heta-hetayiyê jı bira mırovatiyê neçe jı bona me jıbergırtın. Ew ji bı tevi zar û zêçên pêxwas û bırçi, bı jın û pirên Kurdan va, dı nav rêyên herri, dı bın berf û baranê da meşiyan. Wan bı xwe ji dit ku vayê çewa ci û warên Kurdan hatıne wêrankırın, çewa gelê Kurd dı bın zulm û jenosidê da ye.

A. Kioukas wênên zarûk, jın û mêrên ku ruyên wan an ji wesleki laşê wan bı bombên napalm şewıti an ji perçebûyi nişanê me dıde, mayinên ku axa welatê me jı me ra kıriye kemin û zından, Kurdên bê dest û pê nişanê me dıde, herweha qêrin, hewar û nerazibûna Kurdan a lı hımberê vê hovitiyê û bêdengiya cihanê dıgıhıjine guhên me. Herwusa ew berdıkebe û dıfıkıre ka gelo çıma ev gelê kevnar, ku bapirê wi Ksenefonê dirokvan beriya 2400 salan, disa lı van geli û newalan da leqayê wan hatıbû, ku wê demê serbılınd û serbıxwe dıjiyan, çewa nıha, dı dema ku hemû gelên pıçûk û mezın xwedi dewlet ın û bı serbesti dıjin ew jıhevketi û şerpeze dıjin?

Muzika vê filma dokumanteri hunermendê Kurd Temo çêkıriye. Beşek mezın a materyalên ku A. Kioukas kışandıbû bı tevi videoyên amator ku Kurdan bı xwe kışandıbûn, beriya nıha wek dokumanterki yek seati, dı sala 1991ê da dı kanala 1a ( ET1 ) a televizyona dewleta Yunan da hatıbû pêşkêşkırın. Herwusa bı hewlên kovara “Anti”, lı Athinaya paytext, lı Zanigeha Pantiou konferanseki navnetewi lı ser pırsgırêka kurdi hatıbû darxıstın.

Filmçêkerê Yunan Antonis Kioukas (Foto: S. Bapir)

Filima dokumenteri ya filimçêkerê Yunan Antonis Kioukas KURDISTAN OFF THE MAP
10 ê adara 2002 ya.
Têbıni: Ev nıvis cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.

FOTOGRAF: Hunermenda fotografkêş Anne Delassus

Dı despêka bıhara 2002 ya da lı bajarê Saloniki’ya Yunanistanê dı nav çalakiyên huneri ku pêkhatın, hındek jı van çalakiyan lı ser Kurdan bûn. Yek jı van çalakiyan pêşengeha fotografên huneri bû.
Pêşengeha fotografan ya xanıma Fransız Anne Delassus jı 21 ê sıbatê heta 10 ê adara 2002 ya, lı eywana huneri a XANTH a Saloniki da pêkhat. Xanım A. Delassus dı fotografên xweyê reş û spi da jiyana jın û xwezaya Kurdıstanê pêşkêşê me dıke, jiyana tıji bı êş û keder, lêbelê bı daxwaza jı bo jiyanêki serbılınd û her wusa bı hêvi. A. Delassus bıhara 1992 ya, havina 1994 û zıvıstana 1997 an da başûrê Kurdıstanê ziyaret kır û wê dı nav çerxa guhartınên demsalên Kurdıstanê da, jiyana jına Kurd şopand. Fotografkêşa dosta Kurdan, bı vê xebata xwe ya huneri, xeyni hunerhızan wê dı eyni wexti da dokumasyoneki gıranbuha ji jı bo heta-hetayiyê jı lêkolinvanên ku lı ser cıvata Kurd dıxebıtın, hışt.
Dı şeva vekırına pêşengehê da, komek jı Kurdên ku lı Saloniki dıjin, bı qevdeki kulilkên rengbıreng, xêrhatınê lı xanım Anne Delassusê kırın û jı xebata wê ya huneri ra serketınê xwestın.
25ê sıbata 2002 ya.

Fotografeki hunermenda Fransi xanım Anne Delassus

Celadet A. Bedırxan 4, 2002, grafika rengin a bı asit, 15x11 cm.

REXNE: Çend Dîtin Li Ser Nirxandinekî Konê Reş

Di hejmara 45an a Avestayê da nivîsa helbestvanê me yê hêja Konê Reş a bi navê “Nirxandinekî kurt li dor Mîr Celadet Alî Bedir-Xan” hate weşandin. Li ser gelek raman û dîtinên wî yên ji bο Celadet Alî Bedir-Xan ez jî hemfikir im. Bê guman ne tenê C. A. Bedir-Xan, lê gelek serok û ronakbîrên di dema ku ew dijîya, xwedîyê wesfên rêvebir û serokên dewletan bûn. Lê belê li ser dîtina wî a ku Celadet. A. Bedir- Xan û Mustafa Kemal datîne kêlaka hev û bi mînaka “Atatürk”, Celadet. A. Bedir- Xan layîqê laqab an jî navê “Atakurd” dibîne, dijberîyên min hene, ango ez wekî wî nafikirim.

Celadet A. Bedirxan, 2002, grafîka rengîn a bi asît, 15x11 cm.

Konê Reş li ser vê mijara ku ez behsa wê dikim weha dibêje:

"Di bawerîya min de heger ew derfetên ku ji Mistefa Kemal Paşa re hatin, ji Mîr Celadet Bedir-Xan re bihatina, wê Mîr Celadet nekêmî Mistefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba.]tevî ku em ne bi nijadperestîya Kemal Paşa re.

Lê mixabin tev derfet li pêş wî girtîbûn, tevî wilo jî tiştê ku jêhat ji gelê xwe re pêşkêş kir.

Heger (Atatork) bavê Tirkên nûjen û modêrn be, bê goman Mîr Celadet Bedir-Xan jî (Atakurd) ê Kurdane, bavê çand, ferheng û rojnamevanîya Kurdî ya giştî ye.”

Divê ji destpêkê va destnîşan kim Konê Reş li ser nîjadperestîya Mustafa Kemal zanyar e, lê li gel vê yekê jî dîsa ji bo Celadet Alî Bedir-Xan bi karanîna navê “Atakurd” texsîr nake.

Mustafa Kemal, piştî ku wek berdewamîya dewlata Osmanî, Tirkîyeyê li ser hîmên nû saz kir, bigotinekî dinê, piştî ku Asyaya Piçûk ji gelên ku ne misilman in bi rêya tevdakuştinan “paqij kir”, perçekî mezin a Kurdistanê di bindestîya Tirkîyeya nû da parast û stuyê Kurdan şikand, her wusa mihalefeta li himberê xwe jî berteraf kir, bi emir û fermana xwe li Tirkîyeyê çend kiryara da destpêkirinê. Li gor îdeolojîya fermî ya Tirkîyeyê ev “şoreş in”. Ango “şoreşa cil û berga, şoreşa ziman û yên din.” Dîsa di vê demê da ewî qanûnekî bi navê “qanûna paşnavê” derxist. Li gor vê qanûna he, divîya her hemwelatîyê Tirkîyeyê bibûya xwedî paşnavekî. Mustafa Kemal paşnavê “Atatürk” li xwe kir û vî paşnavî ji bo herkesê dinê qedexe kir, xeynî wî mafê tu kesê dinê tunebû ku vî paşnavî bi kar banîya.

Celadet A. Bedırxan 1, 1997, grafîka li ser dar, 33x23 cm.

Di kiryarên wî da, tiştê ku hertim di bal û hizra Mustafa Kemal da hebû asîmîlekirin û wendakirina Kurdan bû. Lewra ji xeynî Tirkan neteweyê herî mezin ku li wir dijîya Kurd bûn, her weha Kurdistan jî, ji sisêya yek a erdnîgarîya Tirkîyeya nû diket. Tecrûbeyên ku ji qirkirina File û Yunanan derdiket, ji bo Kurdan jî rê nîşanê wî didan. Qedexekirina hebûna Kurd û Kurdistanê, herweha qedexeya zimanê kurdî di vê demê da dest pê kir, ev qedexe heta sala 1938an, ê bi tevdekuştinan bimeşîya.

Tevdakuştina bêxwîn a ziman û çanda kurdî jî, heta niha her berdewam e.
Dema ku wî navê “Atatürk” li xwe danî, li hemû Kurdan paşnavên tirkî hat ferz kirin. Hinek ji van paşnavan jî wusa ne: “Türk, Öztürk (Tirkê xas)” û yên wekî wan.

Mustafa Kemal di nav sîstema xwe ya dîktator da, li dora xwe mîtolojîyek dabû belavkirin. Herkes mecbûr bû ku bi wê çîrokê bawer bikirina. Li gor vê mîtolojîyê, ku ne ji wî (M. Kemal) bûya wê netewê Tirk ji hev tarûmar û belav bibûya û ê biketa bindestê hêzên mezin ên wê demê, ê Tirkîye perçe perçe bibûya. Mebesta wî bê guman peymana Sevrê ye. Herçiqas perçekî axa Kurdistanê ji Ermenîstanê ra dimaya jî, peymana Sevrê li gor rastîya demografîk a heremê tevgerîyabû: Ji bo Tirkan Tirkîyekê ji bo Kurdan Kurdistanekê ji bo Fileyan Ermenîstanekê û herema rojavaya Asyaya Piçûk ku Yunan lê dijîyan, dê ji Yunanîsyanê ra bimaya. Bi gotinekî dinê, li ser axa dewleta Osmanî ya jihevketî, ê her netewe bibûya xwedî axa xwe. Xwîya ye ku ne netewa Tirk û ne jî herema ku ew lê dijîyan (Tirkîye) di nav xeterê da bû. Lê li gor mîtolojîya M. Kemal rastîya jîyanê, her wusa rastîya dîrokê hatibû serûbinêhevdûkirin. Bi hevkarîya hêzên mezin ên cîhanê (İngîtere, Fransa, Sovyet û Almanya) şerê qirkirina File û Yunanan û di rewşa bindestîyê da hiştina Kurdistanê wek “şerê îstiqlalê (serxwebûnê)” hat pêşkeşkirin.

Dema wî navê “Atatürk” li xwe danî, xwe wek hîmdar û çêkirdarê neteweyê Tirk eşkere kir, vêca her tişt bi wî destpê dikir û her Tirk bê ku bikebe nav şikê, bikaribe bifikire û gotûbêj bike, divîya heta hetayî mînetdarê wî bimaya. Kurd û netewe û kêmneteweyên ku ne Tirk bûn, divîya bihatina asîmîlekirin, kuştin û bê şexsîyetkirin û bi darê zorê be jî divîya bigotina: “Çiqas bextîyar e ew ê ku dibêje ez Tirkim”, “Tirkekî bedelê hemû cîhanê ye”, “Bi Tirk(bûnê) pesnê xwe bide, bixebite û bawer bike.”...Dîsa bi emir û dîrektîfa M. Kemal, di salên 1930yan da gihiştin wê xerifandinê, ku wek îdeolojîya fermî ya dewletê digotin ku “zimanê tirkî bingehê hemû zimanên cîhanê ye, ango hemû zimanên cîhanê ji zimanê tirkî peyda bûne. Her wusa hemû gel û medenîyetên cîhanê ji gelê Tirk peyda bûne.”

Celadet A. Bedirxan 2, 1997, grafîka li ser dar, 25x23 cm.

Doktrîna yek netewe, yek ziman, yek îdeolojî, yek partî, yek serok û berterafkirina her muhalefetê hîmên bingehîn ên sîyaseta M. Kemal bûn. Ev îdeolojî, berîya ku Musolînî, Hîtler û Franko werin ser hukim, li Tirkîyeyê hat ser hukim. Musolînî, Hîtler û Franko li welatên xwe da, paşê hatin lanet kirin, dema hukimê wan wek rûpeleka reş û nexêr a dîroka van welatan hate îlankirin, Lê ev îdeolojîya M. Kemal piştî 80 salan, hê jî li ser hukim e. Tirkîye di nav pirsgirêkên ku M. Kemal avakir da digevize. Ji ber sebebê van pirsgirêkan, rûreş û bê îtîbar e.

Konê Reş dibêje ku “wê Mîr Celadet nekêmî Mîstefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba.” Divê meriv jê bipirse ka gelo çî ye ew “çak û rindîya” ku M. Kemal bi gelê xwe kirîye? Ma wî ji bo gelê xwe dîrokekî çewt û derewîn ava nekir? Dema ku karbidestên Tirk deh zincîran têdixin stûyê Kurdan, ma qê ne mecbûr in ku du zincîran jî bavêjin stûyê Tirkan? Ma sedama sereke ya bê demokrasîbûna Tirkîyeyê, çaresernekirina pirsgirêka Kurdî nîne? Qê li pêş çareserkirinê, astenga bingehîn ew îdeolojîya ritam û rizyayî ya M. Kemal nîne? Ma qê gelê Tirk mecbûr e ku, heta hetayê, xwîn û ekonomîya xwe ji bo parastina statûya bindestmayîna Kurdistan‘ê xerc bike? Ma qê mafê gelê Tirk tune ye ku wekî gelên Îtalî, Alman û Îspanî dema reş a dîroka xwe rexne bike, neheqîyan ji holê rake û ji barê sixêf ê dîroka xwe bifilite? Gelo qê mumkun e ku em ji derew û çîroka M. Kemal bawer bikin, xwedîgiravî ku ne ji wî bûya dê gelê Tirk ji hev tarûmar û wenda bibûya?

Konê Reş di derbarê M. Kemal da dibêje “tevî ku em ne bi nijadperestîya Kemal Paşa re”. Ma alîyên baş ên M. Kemal çi ne ku em wî û Celadet A. Bedir-Xan danin kêleka hevdû? Muqayesekirina Celadet A. Bedir-Xan û M. Kemal bê şansîtîyekî ye û ne di cî da ye. Laqab an jî navê “Atakurd” ji bo C. A. Bedir-Xan tadeyî û neheqî ye. Modela “Ata -türk” modelekî xirab û ne serketîyî ye, ji bo me Kurdan nikare bibe mînak. Ev her du gotin (ata –Türk), di kesayetîya M. Kemal da hatin ba hev û lewitîn. Ku civata Tirkan dînamîk bûya û wekî civatên ku me li jorê behskirî li rastiya dîroka xwe vegerîyaya û pirsgirêkên ku niho heyî çareserbikira, dê wê bi xwe, cîyê ku layîqê Atatürk e, bidayê.

“Fuhrer” gotineki almanî ye, ew jî wekî bi dehhezaran peyvên almanî ji kûrrahîya dîrokê tê û di wateya “rêber”da ye. Lê belê ev gotin bi Hîtler hate lewitandin. Lewra Hîtler ji xwe ra digote fuhrer. Civata Alman ku rûpelên reş ên dîroka xwe rexne kir, vî navê qirêj jî danî alîkî. Li Almanya’yê, ji tu serok ango “rêberê”partî an jî rêxistinî ra nabêjin fuhrer. Ji ber ku bikaranîna gotina fuhrer ji bo kesekî, tafîl Hîtler tîne bîra mirovan. Herçiqas di navbera mirina wan da 23 sal hebin û wî tevdakuştina Cihûyan nedîtibe jî, gelo tu Cihûyekî dikare ji Elyêzer bîn Yehûda * ra bibêje ku ew “fuhrerê Cihûyan e?” . Nexwe, em çewa dikarin xwezîya xwe bi vî navê felaket û xwînrijê xwe, bi “Atatürk” bînin û ji vî navî birêkebin, ji ronakbîrê me yê mezin ra bêjin “Atakurd”? Ma qê li cîhanê xelaya ronakbîr û zanayan rabûbû ku meriv navekî din ê wek mînak nebîne?

Ji alîyê dî va dîrok û hebûna gelan bi yek kesî va girêdan, ango ku ne ew kes bûya ê gel an jî netewe wê wunda û ji hev biketa, dîtinekî çewt û totalîter e. Ez bawer nakim ku Konê Reş xwedî dîtinên wusa be. Em Kurdên ji bakûrê welatê me, eve zûva ye ku bi dîtinên bi vî awayî ra bi rû bi rû ne. Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va girê dida, niha mixabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan.
Serhad Bapîr 31/5/2003

* Binêre: Herokol Azîzan,“Zilamek û zimanek” Ji nûva çapa HAWAR‘ê, Weşanên Nûdem 1998, Cîld 2, rûpel 944-946.

Celadet A. Bedirxan 3, 1997, grafîka li ser dar, 35x23 cm.

Têbinî:
Min vê nivîsa xwe ya jorê, li ser nivîsa Konê Reş a bi navê “ Nirxandinek kurt li dor Mîr Celadet Alî Bedir-Xan” nivîsî û hingê di malpera Avestakurd da hat weşandin. (Hejmara 46an) http://www.avestakurd.net/arshîv/Avesta46/serhad%20bapîr.htm
Konê Reş di vê nivîsa xwe da, çewa ku Atatürkê Tirkan heye, ew jî Celadet Bedirxan layîqê leqaba “Atakurd” dibîne. (Avestakurd hejmara 45an) http://www.avestakurd.net/Avesta45/kone%20res.htm
Nivîsa min vê dîtina Konê Reş rexne dike. Nivîsa Konê Reş a ku min behsa wê kir, nivîsa min û her wusa bersiva Konê Reş (Bersiva Serhad Bapîr Li dor navê Mîr Celadet Xan yê Mîr) a li ser van dîtinên min jî, (Avestakurd hejmara 46an) http://www.avestakurd.net/arshîv/Avesta46/kone%20res%20bersîv.htm hemû di arşîva malpera Avestakurdê da hene.

Cewaba Konê Reş min êşand, lewra ji ber ku min hin dîtinên wî rexne kiribû, bê ku ew guh bide nivîsa min û her wusa min nas bike, bi zimanekî êrîşkar û ne xweş dest bi nivîsa xwe kiribû. Nivîsa Konê Reş wusa dest pê dikir. “Hêjayo Serhad Bapîr ! min bersiva te xwend, li gor min naskir hêj tu ji bin bandora zimanê Mîstefa Kemal nehatiye rizgar kirin, hêj tu bi zimanê wî di ponije û ramiye û bi kurdî dinîvîse..Ev yek xweş nîşanê bê çendî kurdên me yên Kurdistana bakur û piştî 80 salî, hêj ji bin bandora bavê tirkan rizgar ... nebûne”

Ji alîyê dî va, ew zû va bû ku haya min ji Malpera Celadet Bedirxan ( http://www.celadet.com/ ) hebû, di vê malperê da gelek nivîs û dokumentên Celadet Bedirxan bi xwe û her wusa jî, gelek nivîsên ku kesên din li ser kar û xebatên Celadet Bedirxan nivîsîne hene. Ez fikîrîm ku, ji ber ku ev nivîsa min jî li ser hin xusîsîyetên C. Bedirxan e, baştir e ku di nav arşîva vê malperê da cîyê xwe bigre. Nivîsa Konê Reş a ku min wê rexne kiribû di arşîva malperê da hebû, http://www.celadet.com/modules.php?name=News&fîle=artîcle&sîd=70 lê belê nivîsa min tê da tunebû. Min vê nivîsa xwe tevî 8 grafîkên ku min ji bo Celadet Bedirxan û 100 Salîya Rojnamegerîya Kurdî çêkiribû, di 11-12-2007 a da ji malperê ra şand.

Piştî ku bi rêya e-maîlan çend caran min û rêvebirê malperê (Zekî Ozmen) me ji hev ra nivîsî, di dawîyê da wî ji bo weşandina nivîsa min şertekî danî ber min, wî ji min ra got ku “Paragrafa dawî ya nivîsa te ("Em Kurdên ji bakûrê welatê me, eve zû va ye ku bi dîtinên bi vî awayî ra bi rû bi rû ne. Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va girê dida, niha mixabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan.") dîrekt mesajeke sîyasî ya ku serokekî rêxîstineke kurdan ji yên herî mezin tewambar dike. Ezê li ser vê dîtinê shirovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim"

Min jî, jê ra wusa got: “Ev dîtinên min bê guman dîtinên sîyasî ne û ez li pişt dîtinên xwe me. Ji kê derê tê bila bê, ez tu carî sansor û otosansorê qebûl nakim. Mesele gelek vekirî ye: Konê Reş piştî gelek pesnan, Celadet Bedirxan layiqê "Atakurd" ê dibîne. Ez vê dîtina wî rexne dikim û behsa hin xususîyetên Atatürk dikim. Her wusa dîsa di dawîya nivîsa xwe da, behsa hin bûyerên sîyasî yên ku di dema me da diqewimin, dikim: " Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va gîrê dida, niha mîxabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan". Çewa ku em di çapemenîyê da, ji hevdîtinên Abdullah Öcalan ên ku bi awuqatên xwe ra pêk tîne hîn dibin, A. Öcalan xweyê van dîtinên ku ez li jorê behsa wan dikim e. Ev ne îftîra û ne jî tawanbarkirin e. Yanî ku A. Öcalan bi daxwîyanî û beyanên xwe ne heyranê Atatürk bûya, li himber avakirina dewletekî kurdî li başûrê Kurdistan‘ê derneketa û ji bo "mezinbûn û bihêzbûna" dewleta Tirkîyeyê şîretan li rêveberin dewletê nekira, hingê gotinên min dibûn derew û îftîra. Bê guman PKK hêzekî mezin yê Kurdan e, lê belê ev mezinbûn, yan jî, hêzekî din yê piçûk, ne bingehên pîvanên rexnekirin û rexnenekirinê ne.Em bêjin ku Celal Talabanî niha serokdewletê Îraq‘a Federal û Mesûd Barzanî jî serokê Kurdistan‘a Fedaral e, ew meqam û wasifên wan ên mezin divê nebin sedem ku meriv wan rexne neke. Bê rexne û bê şirove du pîvanên olan in. Di dînan da, "bawer bike, şirove û rexne neke!" heye. Tu dibêjî ku " Ezê li ser vê dîtinê shirovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim". Çewa ku ez ji nivîsa te fêhm dikim, tu van dîtinên min rexne dikî (yanî şirove) û wek dervayê ahleqa çapemenîyê dibînî. Her wusa ji bo weşandinê wek şert jî, derxistina vê paragrafê (sansor) ji min dixwazî.

Li kêleka welat û zimanperwerîya wî, di Celadet Bedirxan da ew wesifa ku herî zêde ez qedir didimê, ew xususîyeta wî bû ku, wî di warê bîr û bawerîyê da, bawerîya xwe bi normên rojavayî û demokrasîyê anî bû. Yanî di demekî da, ku îdeolojîyên çep û komunîstîyê tesîra xwe li ronakbîrên seranserên cîhanê dikir, wî hê ji wê çaxê va, tu siberoja vê îdeolojîya totalîter û dîktator nedidît. Civatên (dibe ku komele, teşkîlat, partî an jî dewlet bin) vekirî, pir reng û pir deng, yên ji rexne û fikrên cihê natirsin civakên ronak û baş in. Kekê Zekî, çewa ku min li jorê jî got, ji kê derê tê bila bê, ez tu carî sansor û otosansorê qebûl nakim. Ez naxwazim di bin van şertan da tu nivîsa min di malpera xwe da biweşînî. Ji kerama xwe ra wê nivîsa min û wan berhemên min ên hunerî bavêje çopê.”

Werhasil, ez niha vê nivîsa xwe bi tevî 4 grafîkên xwe yên li ser Celadet Bedirxan li vê derê diweşînim. Yên meraqdar, dikarin her du nivîsên Konê Reş jî, ji lînkên jorê peydabikin û ji xwe ra bixwîynin.

Ji bo 100 Saliya Rojnamegeriya Kurdi 1, 1998, grafika li ser dar, bi reng, 32x23 cm.

Jı bo 100 Saliya Rojnamegeriya Kurdi 2, 1998, grafika lı ser dar, bı reng 19x25 cm.

Mıqdat Mithed Bedırxan 2, 1997, grafika lı ser dar, 35x23 cm.

Mıqdat Mithed Bedırxan 1, 1997, grafika lı ser dar, 35x23 cm.

Keda Hunermend û Nasnameya Berhemê

Lı ba me, lı ba parti û teşkilatên Kurdan da zihniyeteki hebû û hê ji heye: Xebata endam û aligırên partiyeki tenê lı ser hesabê partiyekê tê nişandan û rola endam û aligıran yan pıçûk tê ditın an ji jı xwe qet nayê ditın. Rola partiyê her wusa rola serokê partiyê pır mezın tê nişandan û berevajiyê wê ji endam û aligır ji bê qedr, bê nav û nasname tê ditın. Her çıqas endam û aligır, bı navê derewin ê "rêheval" tên nişankırın ji, dı rastiyê da ew elemanên partiyeki ne û ew ê dı wexteki da, lı ciheki werın xerckırın. Dı hemu parti, teşkilat û saziyên ne demokratik da merıv leqayê van pratikan tê. Wek nımune her çıqas nav û nasnama her leşkeri hebe ji militarizm û her wusa dewlet abideyên "leşkerê bênav (meçhul)" datinın. Jı bo mekanizma ne demokratik a leşkeriyê qimeta leşkerên mıri êdi tenê ewqas e, her wusa yên sax ji, jı bo kuştın û mırınê tên hazırkırın. Ku qimet û qedr hebe, ew ji jı bo qomutan û serfermandaran ın û dı derecên rutbên wan da ev tên nişankırın.
Eyni zihniyet dı karanina berhemên huneri da ji xwıya dıke. Jı bo wan lı cıheki da bı karanina berhemên huneri muhim e, ew ji wek xeml, ispat û dokumentê tışteki. Ew kesê ku wê berhemê çêkıri ye, ne ewqas muhim e û navê wi ji pıraniya caran nayê nıvisandın, her wusa malumatên lı ser berhemê (sala çêkırınê, teknik û mezınahiya wê) ji nayên nıvisin.
Lı vır ez dıxwazım nımûneyek bıdım: Dı paşiya sala 1997 a û dı despêka sala 1998 a da, jı bo 100 saliya Rojnamegeriya Kurdi mın rêzek grafikan çêkırıbû. Yek jı van grafikan bı navê "Mıqdat Mıthed Bedırxan 1 " bû. Mın du grafikan lı ser Mıqdat Mıthed Bedırxan çêkırıbû û ev ya yeka bû. Ev grafik cara pêşi dı sala 2001 a da, dı pêşangeha mın a Kıtêbxaneya Kurdi ya Stockholmê da, bı tevi 45 grafikên mın ên dın hatın pêşkêşkırın. Grafikên mın hemû lı ser Kurdan bûn, lê belê xeyni çend nas û merıvên mın û çend merıvên rêvebırê Kıtêbxanê, tenê 7 kesên dın dı vekırına pêşengehê da hazır bûbûn. Yani berhemên mın ên grafiki bala Kurdên Stockholmê nekışandıbûn. Vê grafika ku ez behsa wê dıkım, paşê dı sala 2004 a da mın jı malpera Avestayê ra şand û bı vi avayi cara pêşin dı internetê da hat weşandın. Demeki pışti ku hat weşandın, gelek weşanên dın jı xwe ra bırın û bê ku navê hunermendê ku wê çêkırıye û malumatên lı ser berhemê lı bıni bınıvisinın jı xwe ra weşandın. Yên ku heta nıha ez bı wan hısiyame, ev weşan ın: Malpera "Nasname", rojnama "Peyama Kurd", spota bernama "Gava Sêyemin" a Helim Yusıf lı "Roj Tv "da, afişa derketına rojnama "Azadiya Welat" wek rojnameya rojane lı Diyarbekırê.
Çewa ku dı vê nımuneyê da ji xwıya dıke, tu qedra keda hunermend nayê gırtın, jı bo wan wek ispat, xeml û dokument a nûçeyeki, tenê karanina berhemê mıhim e. Çewa ku keda xebata endam û aligırên partiyan, jı aliyê serok û rêvebıran va tê karaninin û dı daviyê da ji endam û aligır bê sıfat û bê şexsiyet tê ditın.
Mın bı xwe, heta nıha çend caran dı derheqê weşandına berhemên mın da, bala weşanên kurdi kışandıye ser vê meselê. Berhemên huneri ku bı destên hunermendan çêdıbın, ne berhemên anonim ın, xwediyê nasnameki ne û wek prensip dıvê merıv qedr bıde keda hunermendan û nasnameya berhemê bı xwe ji.

NÛDEM wek mıqnatisekê evindarên zıman, edebiyat û hunera kurdi ber bı xwe va kışand.

Dı warê zımanê kurdi da, nıfşe me bû şahıdê du bûyeran: Yek jı van bûyereke kambax e, wek canewareki tıştê ku derdıkeve pêş dıxwe, dıhêre û dıperçıqine. Eviya politika asimilekırına zımanê kurdi ye. Encamên vê politika kambax êdi lı ber çavan ın. Rêxıstınên Kurdan bı zımanê rojname û kovarên xwe, bı zımanê siyaset û danûsıtendınên xwe, çiqas alikariya vê politika dewleta Tırkan kırın, ev hê ewqas nehatiye gotûbêjkırın. Lewra bı zımanê tırki lı dıj asimilekırına zımanê kurdi derketın û daxwaza rızgarkırına Kurdıstanê anin zıman, bı serê xwe dıjberi û xwexapandıneke mezın e. Çewa ku mıroveki serxweş erebaya xwe dajo û dı heman demê da, ji me ra behsa alozi û tehlûkeya bı serxweşi ajotına erebê bıke.
Ya dınê ji, em şahıdê hın xebatên gıranbuha ne, ku ne bı gotınên vala, lêbelê bı kırınên hêja, anagori xwe lı dıj asimilasyonê dısekının, bı pırsa zıman, edebiyat û hunerê va mıjûldıbın. Ev xebat bı me dan fêhmkırın ku jı bo berdewamiya jiyana gel an ji neteweyeki, hewcedariya me bı edebiyat û hunerê ji heye. Ango gel nıkare bı sloganên tûj jiyana xwe ya hisi û ruhi dagıre û dewlemend bıke, mane û naverok bıde jiyanê. Edebiyat û huner ji dıvê bı zımanê me çêbibin, da ku bıbın mal û mılkê me. Ev xebatên he, dema ku em jı bo 20 milyon Kurdên jı bakûrê welatê me bıfıkırın, gelek hındık dıminın. Lêbelê lı dıji lehiya asimilasyona zıman, hış û mêjiyê Kurdan, ev xebat hındık bın ji, gelek hêja û gıranbûha ne, piroz ın. Dı nava van xebatên xwenasiyê da, bê guman ciyeki taybeti yên kovar û weşanên NÛDEMê heye.
Dı dehsaliyên 80 û 90 an da mıjûlbûna bı zımanê kurdi jı aliyê pıraniya rêxıstınên Kurdan va wek tışteki qor, beredayi û bê wate dıhate ditın. Jı xwe hınekan, her sal jı me ra dubare dıkırın ku jı rızgariya Kurdıstanê ra (ew ji serxwebûna Kurdıstanê bû !) tıştek nemabû, lı ber deri bû. Pırsa zımanê kurdi ji dê pışti serketına şoreşe, bı tevayi dê bıhata çareserkirin. Şoreş ji, jı xwı perwerdekari û danûsıtandınên xwe bı zımanê tırki dıkır. Kurda xwest bı keleşkofa zora F15 yên dıjmın bıbın, lêbelê pıhineki lı çekeki xwe ya ku jı F15 ê bı hêztır e xıstın, ev çeka bı hêz ji, bê guman zımanê kurdi bû. Bı du çekên ku herdu hev temam dıkın ranebûn. Hergav dı deplesmana zımanê dıjmın da xwestın bı holê bıleyzın û xwestın bıserbıkevın. Lê neditın ku jı bo Kurda, berxwedana sıvil ya heri mezın; bı kurdi axaftın û danûsıtandın e. Bê guman dıvê parti û rêxıstın ji hebın.
İroj, êdi pıraniya zarokên Kurdan lı welat û lı dervayê welat jı dê û bavên xwe zımanê kurdı hinnabın. Kurdên welatparêz ku jı dê û bavên xwe yên newelatparêz kurdi hin bûn, lêbelê nıha ew bı vi zımani bı zarokên xwe ra napeyvın, ku jıbirkırıbın, ew bı xwe hinnabın û fêri zarokên xwe nakın. Bı vi awayi naveroka “zımanê zıkmaki” berebere vala û pûç dıbe.
Hê ji gelek ronakbir û nıviskarên Kurda pırsa zımanê kurdi bı serketına şoreşe, ango bı damezırandına dewleta Kurdan va, qenebi bı statuya federasyon an ji otonomiya herema Kurdıstanê va gırêdıdın. Ev ditın şaş û xwexapandın e, bı tıralti û kêmbûna hızra netewi a gel qayilbûn e. Lewra ku Kurd bı xwe bı zımanê xwe nepeyvın, nedın û nestinın, weşanên xwe dernexın û wana nexweynın, guhdari û temaşe nekın, bı kurti ku ew bı xwe lı zımanê xwe xwedi dernekevın, ango ku dı warê zıman da pırani asimile bıbın; Hıngê ne tenê serxwebûna Kurdıstanê an ji federasyon, lêbelê bı destxıstına statuya otonomiya çandi ya çend gundan ji mumkun nine. Zıman; ku lokomotifa çand, huner û mêjiyê Kurditiyê ye, hebûna mafên me dıpejırine, sınorên xwezayi yên welatê me dıde nişan. Lewra cûdatiya me wek gel bı Tırkan ra, ne reng û ne ji ola me ye, lêbelê tenê zımanê me ye. Dema ku em dev jı zımanê xwe berdın, em bı xwe, bı destên xwe mala xwe xıradıkın. Dı vê bûyera kambax da sûc û tewan ne tenê yê dıjmın e, lê para me ji dı vi sûci da heye, lewra dı her maleki Kurdan da cendırmeyeki an ji poliseki Tırkan tuneye, ku zımanê me qedexe bıke.
Wun dıbêjın qê, ew dıjmınên ku bı salan zımanê me qedexe kır, zımanê me jêkır, ê lı me were rehmê û dılovaniyê, jı bo xatırê me ê lı seranserê Kurdıstanê da zımanê kurdi bı zoreki lı ser me ferz bıke? Tıştên ku em jı bona hebûna xwe, ango jı bo zımanê xwe nakın, gelo dê dıjmın jı bo me bıke? Dıvê em jıbirnekın ku lı bakûrê welatê me da, ku pêşeroja zımanê kurdi hebe, ev pêşeroj ê bı destê Kurdan bı xwe were avakırınê. Ku Kurd nebın xwediyê hızreki netewi û zımanê xwe neparêzın; ê bı hêsani dı nava Tırkan da û lı welatê xwe da bıhelın û ê wek geleki cuda wunda bıbın.
Ez behsa van tıştan dıkım, lewra weşanên kurdi û her weha NÛDEM ji dı rewşeki weha dıjwar da derketın û jiyana xwe dıdominın. Lêbelê taybetiyeke NÛDEM ê ji heye. Dı rewşeke ku pıraniya weşanên kurdi bı rêxıstınên siyasi va gırêdayi ne, her weha sazgehên ku xwedigıravi neteweyi ne, ew bı xwe ji bı rêxıstınan va gırêdayi ne û xeta siyasi a rêxıstınê dışopinın; NÛDEM bı xeta xwe ya vekıri ya Kurdıstani, lı dervayi pevçûn û aloziyên dı nav partiyên Kurda, deriyê xwe lı hemû Kurdan ra vekır. Cıvateki wek cıvata NÛDEMê cıvateki zındi û saxlem e. Jı ber ku ditın û ramanên cûrbecûr, carna rıkber têne nıvisin û gotûbêjkırın. NÛDEM liberal e û eviya ji camêrti û dewlemendiya Nûdemê ye. NÛDEM wek mıqnatisekê evindarên zıman, edebiyat û hunera kurdi ber bı xwe va kışand.
NÛDEMê bı me daye ispatkırın ku mıroveki tenê ji, tevi hevkarên rınd, kare karên mezın bıke. Dıbe ku hınki jı me ra bêjın ku bı kulilkeki an ji bı çend kulilkan bıhar nayê, lêbelê dıvê bızanıbın ku, dı seqem û sermaya zıvıstana zımanê kurdi da çend kulilkên wek NÛDEMê, lı derveyê welat be ji, beredayi şinnebûn û nepışkıvin. Eviya nişana xêrê ye, mızginiya berbanga bıhara zımanê kurdi dıde me. Dıvê viya jı bona nıviskar û hunermendên dınê ji bıbe minak, çewa ku afırandına berhemên edebi û huneri xebateke ferdi ye, despêkırın û şopandına kovar û rêxıstınên mesleki ji dıvê bı dest û hevkariya navbera ferdan çêbibe. Ew çax em ê karıbın behsa ferdên xwedi berpırsiyari bıkın.
Kekê Fırat Ceweri destê te sax, pênusa te her rewan û bı hêz be.
05/06/2001.

Têbıni: Kekê Fırat Ceweri jı bo 10 saliya weşana kovara NÛDEMê, nıviseki jı mın ji xwestıbû. Haya mın ji jı qerara sekınandına weşana kovara NÛDEMê tune bû. Mın vê nıvisa hanê nıvisi û ev nıvis, dı hejmara paşi (No 39-40, payiz-zıvıstana 2001a) ya kovarê da hat weşandın.

Zozan û Xezal,1996, grafika rengin lı ser dar, 18x11 cm.

Newroza İsal û Çend Pırs

Dı pirozkırına Newroza isal da hın tışt bala mın kışand. Ez dıbêm qê ev cara pêşi ye ku hınde zımanê kurdi derkete pêş. Mın axaftına Osman Baydemirê serokê bajarvaniya Diyarbekır guhdari kır. Ev cara pêşi ye ku ez wi dıbinım ku wusa bı zımanê kurdi lı pêşberê sedhezaran dıaxıfe. Per û baskên wi bı zımanê kurdi vebûbûn û bı hêz û enerjiya ku zımanê kurdi dıde merıv, wi xitabê xelkê Kurd dıkır. Cıl û lıbasên kurdi ku wi lı xwe kırıbû, bı tevi zımanê kurdi heybeteki dıda wi û ku ez rastiyê bêjım eve car pêşi bû hınde kêfa mın jê ra hat û qedrê wi lı ba mın hınde mezın bû. Çend roj beriya pirozkırına Newrozê, wi bı tevi çend serokên dın yên bajarvaniyên bakûrê Kurdıstanê, başurê welatê me ziyaret kırıbû. Çewa ku me dı TV yên başur da dit, lı wır ji ew xwedi gotıneki xweş û Kurdıstani bû.
Ev saleke ku siyasetvanên Kurd yên jı DTP yê ne, gıraniya xwe dıdın ser zımanê kurdi. Ez dıbêm qê ev wusa bû, ne jı ber ku wan siyaseta xwe guherand, lêbelê ev jı mecbûriyetê tê. Ev mecbûriyet ji ew bû: Partiya İslami ya lı ser iqtidarê dı hılbıjartına parlementoyê ya beriya nıha da, dema ku namzetên xwe yên lı bajarên bakûra Kurdıstanê yên ku hızra Kurdayetiyê bılınd e destnişandkır, hıngê bı pesnê xwe da û got ku “hemû namzetên me yên van hereman baş bı kurdi dızanın”. Ev gotın wek şimaqeki lı rûyê DTP yê ket, lewra gelek namzetên wan hım bı kurdi nızanıbûn û her wusa çend jı wan qet Kurd ji nin bûn. Pışti ku AKP yê lı Kurdıstanê ji bû partiya heri serkefti, vê carê çavê xwe berda wan belediyeyên ku hê destê DTP yê da mane. Heta iddia kır ku, pışti Wan û Sêrtê ew ê Diyarbekırê ji jı destê DTP yê bıstinın.
Dı nav vê pêvajoya tırsa wendakırınê da, DTP bı muhimbûna zımanê kurdi “hısiya”. Hê em baş pê nızanın ka wê bıxwaze zımanê kurdi jı xwe ra bıke zımanê siyasetê û tenê bı vi zımani xitabê mıletê Kurd bıke an na. Lewra aliyeki DTP yê dıgıhije partiyên marjinal yên pıçûk yên çepên Tırkan. Ew têkıli bûn ku dı dawiyê da Tırkên ku dı nav cıvata xwe da serneketi ne, anin û lı bajarên Kurdıstanê û lı Tırkiyê da wan dan hılbıjartın. Ev aliyê PKKê û partiyên legal yên ku gırêdayiyê wê ne her dem heye. Ev aliyê ku ez behsa wê dıkım, berê dı şexsê Doğu Perinçek, Yalçın Küçük, Mihri Belli û gelekên dın da bûbû pratik. Dı dema hılbıjartınan da zêdetır ev aliyê PKKê dertê pêş. Tê bıra me, dı beriya van hılbıjartınên dawi da, hewldaneki nerm dı navbera DTP, HAKPAR û KADEPê da despêkırıbû, kêfa me Kurda bı vê yekê hatıbû ku wê Kurd bı awayeki yekgırti beşdarê hılbıjartınan bıbûna. Lê ev pêk nehat, ew destên dırêj yê marjinalên çepên Tırkan jı vê hevkariyê ra bûn asteng. Yek jı wan aliyên ku dı nav me Kurdan da zımanê kurdi paşdıxe û dıkuje ev têkıliyên bı çepên Tırkan ra ye.
Gelo ev axaftına bı zımanê kurdi yên siyasetvanên Kurd wê karıbe bıbe dayimi û hê ji zêdetır bıbe? Yani bı gotıneki dın, ew kesên ku jı bo bıdestxıstına heqên Kurdan xebatê dıkın wê bıkarıbın qedr bıdın zımanê kurdi, ew zımanê ku dı bın tehdita asimilasyon û wendabûnê da ye? Ku ev siyasetvanên rêber û serokên mıletê me, qedr bıdın zımanê xwe, hıngê wê mıletê me bı xwe ji wê qedr bıde zımanê me.
Felatiya me dı em û ew da ye. Em û ew bıngeha mıletbûnê ye. Em Kurd, ew Tırk. Em bı zımanê Kurdi, ew bı zımanê Tırki. Welatê me Kurdıstan, welatê wan Tırkiye. Ala me ye sor, zer, sıpi û kesk ya wan a sor û sıpi. Ey Reqib’ a me, marşa milli ya wan. Ehmedê Xanê yê me, Atatürkê wan. Tenê ev sınorên dı navbera zıman, mılet, welat, ala, marşên milli û serokên me da, wê me lı serpiya bıhêle û jı bo me sıberojeki ronak û serbest garanti bıke.
Ku em çiroka “bıji bıratiya gelan” a bı Tırkan ra dubare bıkın, hıngê tu qenci û xweşi wê jı me dernekebe, em ê dı nav Tırkan da asimile bıbın û bıkebın nav wê sergoya zıman û mıletên mıri. Lı Tırkiya iroj da dı vê sergoyê da, gelek zıman û mıletên mıri hene, ku êdi zarok û neviyên van mıletên mıri, iroj destê xwe xıstıne gepera me û dıxwazın me ji ber bı wê sergoyê va bıkşinın. Mıletê Tırk mıleteki wusa ye ku merıv hıma bêje jı tu kesi ra nıkare bêje ku bı rasti ji eslê wi Tırk e. Her çiqas rasti ev be ji iroj 40-50 milyon kes xwe wek Tırk an ji versiyonê mıletê Tırk dıbinın. Laz, Çerkez, Gurci, Ereb, Arnawut, Boşnak, Pomak, ûwd û Kurdên asimilebûyi xwe wek Tırk dıbinın.
Gelo em ji wek Kurd em ê bıbın yek jı van versiyonên mıletê Tırk, an em ê Kurd bıminın? Pratika hemû partiyên illegal û yên legal yên Kurdan bı me dıde xwıya kırın ku merıv nıkare bı serbılındi bêje ku, belê em ê dı sıberojê da ji Kurd bıminın, em ê bı zımanê xwe Kurd bıminın û em ê bıgıhijın hemû heq, huquq û mırazê xwe.

Sûra Amedê, 2001,grafika lı ser metal bı asit, 29,5x73 cm.

Hêvi

Hêvi

Hêviyeki mın heye
dı vê tariya şevê da,
dı vê belengazi û şerpezetiyê da,
dı vê jiyana bêbext da,
a ku jı bo me layiq ditıne.

Erê, hêviyeki mın heye,
wek roja geş,
wek gula bı bin.
Ez wê dı dılê xwe da,
jı zıkreşiya dınyayê,
jı çavên bı kin
û jı destên xırab dıparêzım.
Dıparêzım wek ronahiya çavên xwe.

Hêviya xwe mezın û xwırt dıkım,
da ku dı sıberoja welatê mın da,
hêviya mın, jiyana mın,
wek tava bıharê,
xêr û xweşi
Û serbılındiyê bı xwe ra bine,
lı ser axa welatê mın,
dı Kurdıstana sıberojê da.

Da ku êdi em û zorokên me,
rojên bextreş
ên wek rûpelên diroka rûreş,
wek kabûseki mezın
a ku du hezar sali bû,
bı bir binın.

Û em ê êdi
jı bo bıgıhijın 
şahi û serbılındiya
xwe û welatê xwe,
bı hısreta salan bazbıdın,
da ku jı hewa û ava xwe
û jı xwe û axa xwe teamê bıstinın.


Zıvıstana 1996 a.



NEWROZA WE PİROZ BE !

Hêvi, 2005, pênusên rengin, 17,5x25 cm.