30/05/2010
12/05/2010
Siyaseta Bı Zımanê Tırki
Lı perçeya Kurdıstanê ya ku dı bındestê Tırkiyê da ye, siyaset eve jı zûvaye ku xıtimiye, kevnbûye û asêmaye। Siyaseta ku bı salan dı navbera dewletê û PKKê da asê mabû, jı hêz û taqetê ket, nıha êdi nıkare xwe nû bıke û bı persfektifeki serwext û hemdem rê lı ber xwe veke. Bı baweriya mın dıvê ku merıv zêdetır lı ser vê meselê bıfıkıre: Gelo bı çı awayi tevgera bakûrê Kurdıstanê ê bıkarıbe bıbe xwedi asoyeki ronak û geş. Gelo jı ber kijan sedeman zıman û kesayetiya Kurdayetiyê bı ber lehiya erazyonê ketıne û ber bı wendabûnê va dıçın? Dı vi wari da, da ku em heta dereceki rê lı ber vê erazyonê bıgrın çı jı destê me tê, dıvê em çı nekın û dıvê ku em çı bıkın? Em çewa û bı çı awayi dıkarın jı destkeftınên başûrê welatê xwe istifade bıkın? Dıvê em serê xwe lı ser van meselan bıêşinın, dıvê em jı bo van meseleyan û jı bo gelek meselên dın ên wek wan lı cewaban bıgerın.
Bê guman dıvê ku em siyasetê bı zımanê xwe bıkın। Dı warê zıman da dıvê tu car merıv hêviya kurdiyeki bı rêkûpêk û mukemmel nesekıne. Kurdiya ku em jı dê û bavê xwe hinbûne jı xwe têr û sertêra me dıke. Dıvê merıv qet berbayê çend gotınên ku jı erebi û farısi ketıne zımanê me nekebe, jı xwe ew gotın bûne malê zımanê me ji. Bı hezaran gotınên wusa dı zımanê tırki da ji hene, lê belê çewa ku em dıbinın zımanê tırki zımaneki serbıxwe ye û lı xwe dıxe û geş dıbe û tew dıkare stûyê zımanê me ji bışkine. Heta jı me tê dıvê em kurdiya xwe jı gotınên tırki bıparêzın, lê ku merıv mecbûr bımine dıvê ku merıv wan gotınên tırki ji dı kurdiya xwe da bıkarbine. Dıvê ku her kes bı kurdiya ku dızane bınıvisine, bê guman beriya nıvisandınê, wek prensip dıvê ku merıv bı der û dora xwe ra, bı Kurdan ra bı kurdi bıpeyve, bı kurdi bıde û bıstine. Wê hıngê kurdiya merıv ji bıpêşkeve û geşbıbe.
Malpera Rızgariyê her çıqas dı van demên dawi da bala xwe hındek zêdetır dıde ser kurdi ji, disa ji zımanê ku dı malperê da serdest e û hukım dıke zımanê tırki ye. Dıvê malpera Rızgariyê û her wusa her malperê Kurdan xwe jı hukmê zımanê tırki bıfılıtine, rızgar bıke. Kurd dıkarın bı zımanê tırki xitabê xelkê Tırk bıkın, lê belê ev dıvê jı nispeta % 10 a weşanan zêdetır nebe. Nabe ku zımanê ku em pê siyasetê dıkın, pê rudınên û radıbın zımanê tırki be. Dıvê ku Kurd nebın hevkarên siyaseta asimilekar ya dewleta Tırkan। Dıvê ku Kurd jenosita sıpi ya zımanê kurdi qebûl nekın, stuyê xwe lı hımber vê siyaseta kurdkuj xwar nekın। Dıvê ku em bı axaftın, xwendın û nıvisandına zımanê kurdi dı pratikê da siyaseta asimilasyona zımanê kurdi rûreş û mehkum bıkın. Dıvê em jı bir nekın ku, çıqas em zımanê tırki bıkarbinın emê hınde ji zımanê xwe bıkujın. Dı vê rewşa qedexebûyiya zımanê kurdi da “wezifa” zımanê tırki, helandın û hêrandına zımanê kurdiye. Ev têkılıyeke wusa ye ku dı nav Kurdan da geşbûna zımanê tırki tafıl zımanê kurdi ji dıkuje û jı meydanê radıke. Dı nav Kurdan da runıştına zımanê tırki, mırına zımanê kurdi bı xwe ra tine.
Ew kesên ku bı Kurdbûna xwe hısıyane, ew teşkilat û partiyên ku jı bo heqên Kurdan xwedi iddia ne, dıvê dı meselaya zımanê kurdi da ji xwedi qerar û pratikê bın। Ku wusa nin bın, hıngê nexwe ew kes û parti xwe dıxapinın, lı hımber politikaya asimilasyonê nakebın nav tu xebatê û dı pratikê da bı siyaseta asimilasyonê ya dewletê ra hevkariyê dıkın, û dı cıvata Kurdan da dıbın nımuneyên serketına vê politikaya asimilekar ya dewleta dagırker.
Yek jı sedemên heri mezın a têkçûna tevgera milli a Kurdan, bı zımanê tırki siyaset kırın e. Tevgera Kurd bı zımanê siyaseta xwe, dı warê asimilasyona xort û keçên Kurdan da bû hevkar û aligırê dewleta Tırkan. Jı Tırkan çêtır bı tırki axaftınê jı xwe ra kırın huner û pesnê xwe bı vê sosretê anin! Dı nav zeviyên zımanê tırki da xwestın berhemên Kurdbûnê bıçinın, gıhareşa zımanê tırki nehışt ku tu berhemên kurdi dı van zeviyan da şinbıbe, tenê rebenên ku bı zımanê xwe nızanın, yên ku jı bo fêrbûnê nakebın nav tu xebatê û jı zımanê xwe yê nû qayilın şinbûn. Pışti bındest kırına Kurdan û işgal kırına Kurdıstanê, serkeftına heri mezın a dewleta Tırkan asimile kırına Kurdan e. Ev pêvajo her berdewam e û malesef ber bı serketınê va dıçe.
Pışti ku zımanê tırki hınde tehribatên mezın lı ser zıman, nasname û kesayetiya Kurdan da çêkıriye, dıvê ku Kurdên ku bı Kurdbûna xwe hısiyane, teşkilat û partiyên ku jı bo heqên Kurdan dıxebıtın, êdi xatırê xwe jı zımanê tırki bıxwazın. Ki dıkare iddia bıke ku heta nıha me mısqaleki xêrê dı zımanê tırki da ditiye? Bıla zımanê tırki lı Tırkan û yê me ji lı me piroz be. Siyaseta bı zımanê kurdi wê şexsiyet û qedr bıde tevgera Kurdan. Hızr û şuûra milli bê zıman çênabe. Wek mıllet, bı rasti ji ku em naxwazın dı nav Tırkan da bı reheti bıhelın û wenda bıbın, dıvê ku cudati û ferqiyeta me ya heri mezın em derinın pêş. Hem reng û hem ji dinê me û ên Tırkan weki hevdu ne. Cudati û ferqiyeta me ya berbıçav wek mılet, lı ser zımanê me maye. Ku Kurd zımanê xwe bıparêzın hıngê wê cografya zımanê kurdi ji destnişan bıkın. Kurdıstan wê wek welatê mıleteki ku jı Tırkan cuda ye bımine. Dema ku me wek mılet zımanê xwe wenda kır, hıngê dı pêvajoyeke ne ewqas dur û dırêj da em hemû tıştên xwe wendadıkın, hıngê doza mafê Kurdan û Kurdıstanê ji wê pûç û betal bıbe.
Serhad Bapir, 9/10/2005
Têbıni:
Ev nıvis jı bo malpera Rızgari’yê hate nıvisin û her wusa berê dı dı malpera Rızgari'yê da hatiye weşandın।
Bê guman dıvê ku em siyasetê bı zımanê xwe bıkın। Dı warê zıman da dıvê tu car merıv hêviya kurdiyeki bı rêkûpêk û mukemmel nesekıne. Kurdiya ku em jı dê û bavê xwe hinbûne jı xwe têr û sertêra me dıke. Dıvê merıv qet berbayê çend gotınên ku jı erebi û farısi ketıne zımanê me nekebe, jı xwe ew gotın bûne malê zımanê me ji. Bı hezaran gotınên wusa dı zımanê tırki da ji hene, lê belê çewa ku em dıbinın zımanê tırki zımaneki serbıxwe ye û lı xwe dıxe û geş dıbe û tew dıkare stûyê zımanê me ji bışkine. Heta jı me tê dıvê em kurdiya xwe jı gotınên tırki bıparêzın, lê ku merıv mecbûr bımine dıvê ku merıv wan gotınên tırki ji dı kurdiya xwe da bıkarbine. Dıvê ku her kes bı kurdiya ku dızane bınıvisine, bê guman beriya nıvisandınê, wek prensip dıvê ku merıv bı der û dora xwe ra, bı Kurdan ra bı kurdi bıpeyve, bı kurdi bıde û bıstine. Wê hıngê kurdiya merıv ji bıpêşkeve û geşbıbe.
Malpera Rızgariyê her çıqas dı van demên dawi da bala xwe hındek zêdetır dıde ser kurdi ji, disa ji zımanê ku dı malperê da serdest e û hukım dıke zımanê tırki ye. Dıvê malpera Rızgariyê û her wusa her malperê Kurdan xwe jı hukmê zımanê tırki bıfılıtine, rızgar bıke. Kurd dıkarın bı zımanê tırki xitabê xelkê Tırk bıkın, lê belê ev dıvê jı nispeta % 10 a weşanan zêdetır nebe. Nabe ku zımanê ku em pê siyasetê dıkın, pê rudınên û radıbın zımanê tırki be. Dıvê ku Kurd nebın hevkarên siyaseta asimilekar ya dewleta Tırkan। Dıvê ku Kurd jenosita sıpi ya zımanê kurdi qebûl nekın, stuyê xwe lı hımber vê siyaseta kurdkuj xwar nekın। Dıvê ku em bı axaftın, xwendın û nıvisandına zımanê kurdi dı pratikê da siyaseta asimilasyona zımanê kurdi rûreş û mehkum bıkın. Dıvê em jı bir nekın ku, çıqas em zımanê tırki bıkarbinın emê hınde ji zımanê xwe bıkujın. Dı vê rewşa qedexebûyiya zımanê kurdi da “wezifa” zımanê tırki, helandın û hêrandına zımanê kurdiye. Ev têkılıyeke wusa ye ku dı nav Kurdan da geşbûna zımanê tırki tafıl zımanê kurdi ji dıkuje û jı meydanê radıke. Dı nav Kurdan da runıştına zımanê tırki, mırına zımanê kurdi bı xwe ra tine.
Ew kesên ku bı Kurdbûna xwe hısıyane, ew teşkilat û partiyên ku jı bo heqên Kurdan xwedi iddia ne, dıvê dı meselaya zımanê kurdi da ji xwedi qerar û pratikê bın। Ku wusa nin bın, hıngê nexwe ew kes û parti xwe dıxapinın, lı hımber politikaya asimilasyonê nakebın nav tu xebatê û dı pratikê da bı siyaseta asimilasyonê ya dewletê ra hevkariyê dıkın, û dı cıvata Kurdan da dıbın nımuneyên serketına vê politikaya asimilekar ya dewleta dagırker.
Yek jı sedemên heri mezın a têkçûna tevgera milli a Kurdan, bı zımanê tırki siyaset kırın e. Tevgera Kurd bı zımanê siyaseta xwe, dı warê asimilasyona xort û keçên Kurdan da bû hevkar û aligırê dewleta Tırkan. Jı Tırkan çêtır bı tırki axaftınê jı xwe ra kırın huner û pesnê xwe bı vê sosretê anin! Dı nav zeviyên zımanê tırki da xwestın berhemên Kurdbûnê bıçinın, gıhareşa zımanê tırki nehışt ku tu berhemên kurdi dı van zeviyan da şinbıbe, tenê rebenên ku bı zımanê xwe nızanın, yên ku jı bo fêrbûnê nakebın nav tu xebatê û jı zımanê xwe yê nû qayilın şinbûn. Pışti bındest kırına Kurdan û işgal kırına Kurdıstanê, serkeftına heri mezın a dewleta Tırkan asimile kırına Kurdan e. Ev pêvajo her berdewam e û malesef ber bı serketınê va dıçe.
Pışti ku zımanê tırki hınde tehribatên mezın lı ser zıman, nasname û kesayetiya Kurdan da çêkıriye, dıvê ku Kurdên ku bı Kurdbûna xwe hısiyane, teşkilat û partiyên ku jı bo heqên Kurdan dıxebıtın, êdi xatırê xwe jı zımanê tırki bıxwazın. Ki dıkare iddia bıke ku heta nıha me mısqaleki xêrê dı zımanê tırki da ditiye? Bıla zımanê tırki lı Tırkan û yê me ji lı me piroz be. Siyaseta bı zımanê kurdi wê şexsiyet û qedr bıde tevgera Kurdan. Hızr û şuûra milli bê zıman çênabe. Wek mıllet, bı rasti ji ku em naxwazın dı nav Tırkan da bı reheti bıhelın û wenda bıbın, dıvê ku cudati û ferqiyeta me ya heri mezın em derinın pêş. Hem reng û hem ji dinê me û ên Tırkan weki hevdu ne. Cudati û ferqiyeta me ya berbıçav wek mılet, lı ser zımanê me maye. Ku Kurd zımanê xwe bıparêzın hıngê wê cografya zımanê kurdi ji destnişan bıkın. Kurdıstan wê wek welatê mıleteki ku jı Tırkan cuda ye bımine. Dema ku me wek mılet zımanê xwe wenda kır, hıngê dı pêvajoyeke ne ewqas dur û dırêj da em hemû tıştên xwe wendadıkın, hıngê doza mafê Kurdan û Kurdıstanê ji wê pûç û betal bıbe.
Serhad Bapir, 9/10/2005
Têbıni:
Ev nıvis jı bo malpera Rızgari’yê hate nıvisin û her wusa berê dı dı malpera Rızgari'yê da hatiye weşandın।
09/04/2010
,+23,5x21+cm..jpg)
06/04/2010
Hevpeyvina Dêrsim Oremar bı Serhad Bapir ra
Çava bû ku tu ber bi hunerê we çûy? Ya ku tu ber bi cîhana resiman ve kişand çibû?
Jı pıçûkatiya mın û pê va meyleki mın lı ser hunera resımê hebû, hê dı despêka dıbıstana despêkê da, wek zarokeki mın resımên sıpehi çêdıkır. Her çıqas ku ez dı dersên xwe da gelek jêhati bûm ji, disa ji ez bı çêkırına resıman ra mıjûldıbûm. Dı wê demê da çêkırına resıman wek tışteki beredayi dıhate hesıbandınê. Lê her carê ku mın ê jı xwe ra resımeki çêbıkıra, bıxwebaweri û hiseki serketınê lı ba mın peydadıbû. Ew qabiliyeta ku merıv lı tışteki bınêre û karıbe lı ser kaxıd eyni wi tışti çêbıke û her wusa ji bı rêya resım çêkırına fıkr an ji ramaneki ku dı serê merıv da da heye û merıv karıbe bı pênûs an ji bı boyaxan ruhbıde van ditınên xwe, dı pıçûkatiya mın da wek kareki sıhêrbazi xwıyadıkır û dı vi wari da bıkêrbûna mın xweşi mın dıçû.
Her du kekên mın ji resımên gelek baş çêdıkırın, jı xwe dı despêkê da ez jı ber şopandın û ditına resımên ku wan çêdıkır, bı çêkırına resıman mıjûlbûm. Kekên mın dı çarçoveya dersa resım ya ku hıngê dı mektebên navin da dıhate dayin, jı xwe ra resıman çêdıkırın, lê paşê vê qabiliyeta xwe pêşvanebırın û berdewam nekırın. Tê bira mın, dı dema ku ez hê derdorê 9-10 sali bûm, çend hevalên kekê mın Celadet lı mala me cıviyabûn û lı resımên ku çêkırıbûn dınhêrtın û lı ser van resıman dıpeyviyan, hıngê ez ji, jı xwe bı bawer çûbûm nık wan û mın ji lı fotografê resımeki nıhêrtıbû û bı awayeki baş resımeki çêkırıbû. Hıngê hevaleki kekê mın bı ecêbmayi wusa gotıbû “helalbe jê ra, bırayê te çewa dıkare lı fotografê bınêre û bêy ku lı kaxıdê lı ber xwe bınêre dıkare resıman lı ser kaxıd çêbıke, ev qabiliyet lı ba ..... resami ji hebû”. Navê resamê ku wi behskırıbû dı hışê mın da nema, lê ew gotınên wi yên pesndar dı bira mın da man. Lı ba gelek xwışk û bırayên mın yên jı mın pıçûktır ji qabiliyeta resımçêkırınê heye, bırayeki mın jı ber zordariya dewleta Tırka dev jı akademiya hunerên sıpehi berda û xwışkeki mın ji vê akademiyê qedand û nıha wek mamosteya hunerê dıxebıte.
Dı wê dema ku ez behsa wê dıkım da, mın resıman bı boyaxên erzan yên weki pênûsên reş û rengin, yên bı avê û yên bı pastelên bı don çêdıkır। Jı vê dema hanê tu resımên ku mın çêkıriye nefılıtiye û negıhiştiye dema me, jı xwe zanina parastına resımên bı vi awayi ji ne lı ba dê û bavê mın hebû û ne ji lı ba mın hebû.
Dı wê dema pıçûkati û xortaniya mın da, lı Tetwanê çend resamên Kurd ji hebûn ku resımên ku wan çêdıkır pır bala mın dıkşand. Pıraniya wan resaman akademiya perwerdeyiyê xwendıbûn û wek mamosteyê dıbıstanê dıxebıtin. Wan bı navê “As Reklam” jı xwe ra atolyeyeki vekırıbûn, lı wê derê bı herfên xweşık tabelayên dıkanan çêdıkırın û her wusa ji wan jı xwe ra resıman çêdıkır। Ev xortên he hemû dılxwazên doza Kurdi bûn û dı nav mucadelê da ciyê xwe dıgırtın. Dı zımanê tırki da maneya vê “As”ê, “xweser” an ji “orjinal” e, lê me hemûyan dızanıbû ku ev “As” jı “Anti Sömürgeci” yê, ango “lı Hımberê Kolonyalizmê”ye. Dı camekana atolyê da her dem resımên gund û gundiyên Kurdan û her wusa ji resımê Yılmaz Guney hebûn। Yılmaz Guney hıngê hê nû hatıbû gırtın û ev dılxwaziya Kurdan jı bo Yılmaz Guney jı bo me gelek muhim bû. Ev resımên van hunermendên şoreşger gelek bala mın dıkışand.
Dı vê demê da, xeyni hın salnameyên ku banqên Tırkan dıweşand, ku tê da fotografên resımên hunermendên navdarên cihanê hebûn, imkanên kırin an ji peydakırına kıtêbên lı ser hunera resıman qet tunebûn। Mın bı salan van rûpelên salnameyan lı ba xwe dıparast.
Pışti ku jı ber zulma dewleta Tırkan mın welatê xwe terkkır û ez wek multeciyeki politik hatım Yunanistanê, pışti çend salan, mın jı Enstituya Kurdi ya Parisê bursa xwendınê sıtand û mın dı navbera salên 1987-1992 yan da akademiya hunerên sıpehi da beşa resımê xwend. Her wusa dı navbera salên 2001-2007 an da ji mın beşa grafikê (diploma dıduyan) ya heman zaningehê xwend। Jı sala 1997 an û pê va ez dı dıbıstanên navin û liseyê da dersên resım, diroka hunerê û fotografê dıdım.
Gotinek heye, dibêje Kurd bi giştî hunermendin, kurda di qadên cuda da çiqas karîne ji wi navî xwedî derkevin?
Ez ne dı wê baweriyê da me ku Kurd bı gışti hunermend ın. Dema ku em jı bo mıleteki ku nıfûsa wi jı 40 milyon kesi zêdetır e bıfıkırın, dı hunera nigari an go şêwekariyê da xebat û aktiviteyên Kurdan gelek pıçûk û kêm ın. Ev aktivite nagıhijın sewiya yên mıleteki pêşketi, yên xwedi dewlet û yên bı 2 milyon kesi ji. Tenê ez dıkarım bêjım ku dı ware muzik û sıtranbêjiyê da Kurdên Ermenistanê layıqê vi nave ne, pıraniya wan dıkarın gelek sıpehi sıtranan bêjın. Pışti hılweşandına dewleta Sovyetê, malesef ev Kurdên me ji ketıne nav rewşeki ne baş û beşeki jı wan jı wır çûne.
Astê cihgirtina hunera Girafîkê dinava hunera Kurdî da çava dibînî, mirov dikare bêje kurd xwedî girafîstên baş in?
Dı nav me Kurdan da jı xwe gelek kêm hunermendên nigariyê (resam, grafikçêker û heykeltıraş) hene, vêca kesên ku bı hunera grafikê ra mıjûldıbın hê ji hındıktır ın. Heta nıha mın tenê fotografên çend berhemên grafiki yên Madhat Kakei, Kurday û J. Kurdo û her wusa çend berhemên Awni Sami ditıye, xeyni vanên he haya mın jı tu hunermendên dın tuneye. Dıvê ku jı nav me Kurdan bı sedan grafikçêker derkebın, da ku em karıbın bêjın ku vayê çend jı wana jêhatitır û baştır ın.
Gelo mirov dikare dîrokekê jibo girafika kurdî destnîşan bike?
Nızanım. Mın got, gelek kêm grafikçêkerên Kurd hene. Bê guman her berhemên afırandi jı bo dirokvan û rexnegırên hunerê dıkare bıbe malzeme û pivana xebata dı vi wari da. Dıbe ku çend hunermendên Kurd pır pır eve 30 40 sal bın ku bı hunera grafikê ra mıjûlbûbın. Ez bı xwe jı sala 1988 ê û vır va, lı kêleka hunera resım, bı vê beşa hunera ra ji mıjûldıbım û mın bı sedan grafikan çêkıriye.
Ji kerema xwe, dikarî behsa mêtoda karkirina xwe jibo çêkirina resman bikî?
Ez ê hem behsa mıjar û metodên çêkırına resımên xwe û hem ji yên grafikên xwe bıkım:
Dı hunera resım da ez lı ser kaxıd an ji muşanbeyê, bı materyalên weki boyaxên don, akrilik, yên avê, pastelên bı don, krayon, hıbra çini, pênûsên reş û yên rengin dıxebıtım. Dı resımên mın da mıjarên sereke ji ev ın: Dimen, figur û portreyên mırovan, kompozisyonên “xwezaya mıri” û yên abstrak।
Çewa ku em dızanın, her çıqas dırûvê berhemên grafiki bı yên resımi dıkevın ji, grafik bı tena sere xwe metod û rêbazên dın datine ber xwe। Dı berhemên resım da, her berhem yek lıb heye. Ango yek orjinal e, ku kopya an ji jıbergırtın hebe, hıngê ew dıbe kopyeya berhemeki orjinal û jı xwe vêca tu qimeta wi ji tuneye.
Dı hunera grafikê da hunermend dıvê pêşi lı ser materyaleki (dar an ji texte, metal, linoleum an ji plastik, bleksiglass an ji madeyeki dınê) şıkl an ji resımeki çêke. Paşê bı gelek teknikên jı hev cıhê (bı kolandın û qewartına bı kêr û cûzanan, bı asit û şirêzê an ji bı teknikên dın) dıvê lı ser van materyalan bıxebıte, da ku “mak” an ji qalıbên xwe çêbıke. Ev “mak” an ji “deq”ên grafikan ın। Jı bo her rengi dıvê “mak”eki xususi were çêkırınê. Karê ku heri têrzehmet û demxwar ev merhele ye. Pışti ku ev “mak“ hazırbûn, hıngê hunermend derbasi çapkırına vê makê dıke.
Du metodên sereke yên grafikê hene: Dı yek jı wan da ruyê “mak”ê wek muhreki tê qewartın ango “tema” wek muhreki lı ser rûyê “make” xwıyadıke। Dema ku grafik bı vi awayê bın, hıngê ser rûyê grafikê bı bageraneki pariki hışk yê kaucûk an ji plastik, bı hıbra çapxanê tê bı hıbrkırın û paşê ji ev “mak” a hıbırkıri lı ser rûyê kaxıd tê çapkırınê. Dı metoda di da “tema” ne lı ser rûyê “mak”ê ye, lê wek terkeki an ji qelşeki dı nav rûyê “mak”ê da ye. Hıngê ev terk bı hıbra xalkografia tê dagırtın û paşê ji rûyê “mak”ê bı perçeyên kaxıd xweşık tê paqıjkırınê, hıbr tenê dı nav terkan da dımine. Jı bo çapa grafikên bı vi awayi hewcedariya merıv bı presseki destan û kaxıdên pembûyi heye. Herçi press e, ew jı du bageranên gıran yên hesıni û jı kulaveki pêktê. Bı xêra sistema şıdandına pressê, “mak” û kaxıdê ku wê lı sere grafik were çapkırınê dı bınê vi kulavê he û dı nav her du bageranan da baş tê dewsandın yani têne şıdandınê. Bı xêra vê şıdandınê ew hıbra ku dı nav wan terkan (tema) da mabû derbasê ser rûyê kaxıd dıbe. Ev kaxıdên ku beşek jı pêkhatına wan jı pembûyê hatıne çêkırınê, merıv beriya çapê têdıxe teşteki avê da ku bıfırfıre.
Grafik ne ew “mak“ e, lê ew çapa lı ser rûyê kaxıd e। Çewa ku tê fêhmkırın, hunermend dıkare jı yekê zêdetır grafikan jı vê makê çapbıke, wek nımûne em bêjın ku wê 20 lıban çapbıke; hıngê lı bınê her grafikê wê hejmara çapê bı vi awayê bınivisine: 1/20, 2/20.....20/20. ev her 20 grafikên ku jı eyni “mak“ê hatıne çapkırınê hemû orjinal ın. Hunermend bı xwe heqê vê hıjmara çapa grafika xwe, bı xwe destnişandıke. Grafikeki dema ku tiraja wê mezın be bıhayê wê ji dıkebe û dema ku hejmar pıçûk be hıngê buhatır dıbe. Jı ber van sedeman hunera grafikê wek “ hunereki jı bo gelek kesan“ hatiye bınavkırın. Pışti ku wê hejmara grafikan werın çapkırınê, êdi “ mak „ hatiye “ qefılkırın „ ango êdi heqê hunermend tuneye ku disa jı vê “mak „ a hanê çapbıke û bı vi awayê xwe bıke bêitibar.
Di pirraniya berhemên te da politîzm û protestoyê bi awayekî berçav cîhgirtiye sedema hilbijartina şêwazek wiha çiye? Mirov dikare bêje xebata te ya siyasî weke sedema bingehîna hilbijartina wê şêwazêye?
Belê dı pıraniya berhemên mın ên grafiki da politizm û protesto hene. Ev terciha mın e, ango bı zanebûni ez bı vi awayê dıafrinım, jı xwe hunera grafikê lı seranserê cihanê nımûneyên gelek baş ya “hunera politik „ daye. Lê dı berhemên mın ên resım da ev aliyên politikbûn û protesto gelek kêmtır ın. Her hunermendeki Kurd ne mecbûr e ku hunereki politik bıafrine. Çewa ku dı warên dın yên hunerê, dı edebiyat û muzikê da ji protesto û politizm hene, dıkare dı hunera nigariyê da ji hebın. Pivana sewiya hunerê ne politizm û protesto ye, lê belê estetik bı xwe ye.
Em wek zarokên mıleteki bındest hatıne dınê, wek deyneki jı bo serbesti û berdewamiya mılet û welatê xwe, em ketın nav xebata siyasi। Ev xebata siyasi bıvê nevê wê tesira xwe lı hunerê ji bıke û dıvê bıke ji. Ango ev tıştên ku wek mılet hatine serê me û ku hê ji tên serê me, em nıkarın çewa ku neqewımibın bıhesıbinın, bı aliyên xwe yên pozitif û negatif ev perçeyên jı dirok û hebûna me ne. Têkıliyeki xwırt dı navbera vê hebûna me û hunerê da heye.
Jı aliyê di va têkıliyên dı navbera huner û siyasetê têkıliyên hassas ın û dema ku lı ser himên serbesti, pırreng û pırdengiyê neyêne avakırınê, hıngê dıkare bıbın têkıliyên xwekûj û malwêraniyê. Huner yek jı awayên sereke yê xweifadekırın û derbırinê ye û bı awayeki ferdi tê afırandınê. Dema ku huner dıkebe xızmeta fıkrên ideolojiki an ji rejımên siyasi, hıngê ruhê hunerê ji dımre, dıfetıse û mırardıkebe. Çewa ku mırov jı bo bıjin hewcedariya wan bı hewa û xwarınê heye, her bı vi awayê hewcedariya hunerê bı serbestiyê heye. Lı hın dewletên Awrupayê yên ku 20 salan faşizm lê hukımkır û dı 70 salên “ sosyalizm real“ ya Sovyeta Berê û welatên dın yên komunist da tu hunereki ku merıv karıbe bı dema berê û dema nıha yên van welatan ra muqayese bıke nehate avakırın. Hevsarên xulamtiyê xıstıbûn stuyên hunermendên van welatan, hunera ku hate afırandın ji wek hunereki kole û kulek ma.
Gelo wê şêwazê kariye raya navxweyî û xelkên biyanî ber bixwe we bikşîne û mesaja xwe bigehîne wan?
Hunera ku ez dıafırinım dıbe ku heta dereceyeki gelek kêm bala xelkê me kışandıbe, an ji dıbe ku qet nekışandıbe ji. Heta nıha tu imkanên mın çênebûn da ku bı rêya pêşengehan, lı Kurdıstanê ez hunera xwe nişanê xelkê me bıdım. Xeyni Kıtêpxaneya Kurdi ya Stockholmê, heta nıha tu sazi, enstitu an ji bajarvaniyên ku eve bı salan ın ku dı destê Kurdan da ne, bala xwe nedane hunera ku ez dıafırinım û jı bo danasin û pêkanina pêşengeheki bani mın nekırıne। Em dızanın ku lı başûrê Kurdıstanê ji gelek saziyên hunerê û zaningeh hene, heta nıho jı wır ji bala xwe nedane hunera mın. Jı bo xelkên bıyani ji, pariki zanina mın tenê lı ser welatê ku ez lê dıjim, jı bo Yunanistanê heye. Lı vır kêm kes bın ji, hın kes bala xwe dıdın hunera mın û her wusa ji çend nıviskar, rexnegır û rexnegırên diroki yên hunerê yên Yunan, bı gotınên pesndar lı ser hunera mın nıvisandıne.
Jı aliyê di va dema ku merıv hunermendeki “welateki wenda”, mıleteki paşvamayi û bê dewlet be, hıngê ev kêmasiyên he, wek asteng wê her gav derkebın pêşiya te। Dema ku wek mılet merıv ne xwedi tu statuyan be, hıngê bıvê nevê hunermendên vi welati ji wê sêwi û bê statu bıminın.
Saziyên Kurdan wek şûbeyên partiyan dıxebıtın û tu saziyên me yên kulturi yê milli tune ye. Ku hebûna, hıngê hunera ku hunermendên Kurd dıafrinın, ku gelek hunermendên jêhati û serketi hene, wê bıbûya piştpala lobiya Kurdi, wê mıletên cihanê ne tenê bı rêya şer û pevçûnê, lê bı rêya hunerê ji mıletê Kurd nasbıkırına.
Hunermend bi berhemên xwe dijîn ligor te baştirîn berhema te kîjane?
Ku mebesta pırsa te ya “ hunermend bi berhemên xwe dijîn „ bı hunera xwe pêkanina debara xwe be, hıngê, ez bı hunera xwe najim। Jı bo debara xwe pêkbinım ez wek mamosteyê hunerê dı dıbıstana navin û liseyê da dıxebıtım, û her wusa ji ez yek jı çaran yê mıaşê xwe jı bo kırêya atolyeya xwe û materyalên hunerê xercdıkım, bı vi awayê hunera mın bı xêra karê ku ez debara xwe pêktinım dıji.
Lê ku mebesta pırsa te “ hunermend bi berhemên xwe ra dijîn „ be, ku ez dıbêm qê ev e, rast e ez bı wan ra dıjim û jı nıha va ew bûne bela serê mın, ez nızanım ka ez ê bı van berhemên xwe çı bıkım। Her ku dıçe dı atolya mın da ci lı mın tengtır dıbe. Berhemên ku têne afırandın, ku baş û layıq bın, hıngê dıvê jı aliyê hunerdost, muzexane û galeriyan va werın kırin û werın danasin û pêşkêşkırın. Lı ba me Kurdan ne hunerdost û ne ji galeri û muzexane hene. Her çend rasti ev be ji gelek hunermendên Kurd yên jêhati dı rewşên zehmet da hunera xwe dıafrinın.
Ez nıkarım û nızanım bêjım ka baştırin berhema mın kijane। Hın berhem hene ku, jı ber hın sedeman zêdetır dılê merıv bı wan ra ye. Dıvê rexnegırên hunerê bı xwe lı gor pivanên estetikê lı berhemên hunermendan bınêrın, lêkolin û şıroveyan bıkın.
Mamosta Bapîr we gelek pêşangeh li welat û dervey welat lidarxistine, nêzîkbûn û astê pêşwazî kirina kurdan ji hunera girafîkê çava dibînî?
Heta nıha mın 7 pêşengehên ferdi pêkaniye (6 lı Yunanisatanê û 1 ji lı Swedê), 4 jı wan yên bı berhemên grafikê, 2 bı berhemên resım û 1 ji bı berhemên resım û grafikê bûn। Her wusa ez beşdarê jı 100 i zêdetır pêşengehên komi-grupi bûme. Hemû pêşengehên mın lı dervayê welat da pêkhatıne û heta nıho mın lı Kurdıstanê tu pêşengehan pêkneaniye.
Pêşengeha mın ya grafikan ya ku dı sala 2001 ê da mın lı Swedê pêkanibû bala Kurdên Swedê nekışand, gelek kêm kes beşdarê vekırına pêşengehê bûn û dı rojên dın da ji tenê çend kes hatın û berhemên mın ditın। Dı Kıtêpxaneya Kurdi ya Stockholmê da mın nêzikê 50 grafikên xwe pêşkêşkır ku hemû ji lı ser Kurdan û Kurdıstanê bûn. Ew bı salan bû ku mın grafikan çêdıkır û ew cara pêşi bû derfet jı bo mın derdıket, lı dervayê welat be ji, da ku ez van berhemên xwe nişanê Kurdan bıdım. Bı kêf û hewes mın berhemên xwe bır Swedê, jı xwe tu niyet û xwexapandına mın tunebû jı bo fırotına berheman, lê mın dıgot qê wê nıviskar û ronakbirên Kurd werın berhemên mın bıbinın, çı pak çı xırab wê ditınên xwe yên dı derheqê van berheman da jı mın ra bıbêjın, hewcedariya mın bı ditınên wan hebû. Lê wusa nebû. Dılê mın bı mın şewıti, ez ber xwe ketım û bı dıleki şıkesti vegeriyam Yunanistanê da ku disa lı ser Kurdan çêkırına grafikan bıdominım.
Dı nav van salên dawi da, dı gelek malperên internetê yên Kurdan da resım û grafikên mın hatıne weşandın, her wusa ez carna lı ser zıman, huner û mıjarên dın nıvisan dınıvisım। Jı bo danasina berhemên xwe, berhevkırına nıvisên xwe yên belawela û weşandına nıvisên nû, mın jı xwe ra bı zımanên kurdi, yunani û ingilizi 3 blog’an avakırıye.
Malesef gelek caran Kurdan bêy destura mın berhemên mın jı xwe ra kırıne bergê CD û kıtêban an ji bêy ku navê mın lı bıni bınıvisinın dı weşanên xwe da weşandıne.
Ya rasti, hınde haya Kurdan jı hunera nigariyê tune ye, tenê dema ku hewce dıbinın lı cıheki da wek xeml an ji wek dokumenta optik ya mıjareki, berhemeki dıweşinın, jı ber vê yekê, ne nav, sala afırandınê, teknik û mezınahiya berhemê û ne ji navê hunermend bı xwe bala wan dıkşine.
10/11/2009
Têbıni: Kekê Dêrsim Oremar vê hevpeyvinê jı bo kovara bı navê “Kovar „ê, ku lı başûrê Kurdıstanê tê weşandın, pêkani. Ev hevpeyvin, xeyni Kovar’ê, dı hın malperên kurdi da ji hate weşandınê.
Jı pıçûkatiya mın û pê va meyleki mın lı ser hunera resımê hebû, hê dı despêka dıbıstana despêkê da, wek zarokeki mın resımên sıpehi çêdıkır. Her çıqas ku ez dı dersên xwe da gelek jêhati bûm ji, disa ji ez bı çêkırına resıman ra mıjûldıbûm. Dı wê demê da çêkırına resıman wek tışteki beredayi dıhate hesıbandınê. Lê her carê ku mın ê jı xwe ra resımeki çêbıkıra, bıxwebaweri û hiseki serketınê lı ba mın peydadıbû. Ew qabiliyeta ku merıv lı tışteki bınêre û karıbe lı ser kaxıd eyni wi tışti çêbıke û her wusa ji bı rêya resım çêkırına fıkr an ji ramaneki ku dı serê merıv da da heye û merıv karıbe bı pênûs an ji bı boyaxan ruhbıde van ditınên xwe, dı pıçûkatiya mın da wek kareki sıhêrbazi xwıyadıkır û dı vi wari da bıkêrbûna mın xweşi mın dıçû.
Her du kekên mın ji resımên gelek baş çêdıkırın, jı xwe dı despêkê da ez jı ber şopandın û ditına resımên ku wan çêdıkır, bı çêkırına resıman mıjûlbûm. Kekên mın dı çarçoveya dersa resım ya ku hıngê dı mektebên navin da dıhate dayin, jı xwe ra resıman çêdıkırın, lê paşê vê qabiliyeta xwe pêşvanebırın û berdewam nekırın. Tê bira mın, dı dema ku ez hê derdorê 9-10 sali bûm, çend hevalên kekê mın Celadet lı mala me cıviyabûn û lı resımên ku çêkırıbûn dınhêrtın û lı ser van resıman dıpeyviyan, hıngê ez ji, jı xwe bı bawer çûbûm nık wan û mın ji lı fotografê resımeki nıhêrtıbû û bı awayeki baş resımeki çêkırıbû. Hıngê hevaleki kekê mın bı ecêbmayi wusa gotıbû “helalbe jê ra, bırayê te çewa dıkare lı fotografê bınêre û bêy ku lı kaxıdê lı ber xwe bınêre dıkare resıman lı ser kaxıd çêbıke, ev qabiliyet lı ba ..... resami ji hebû”. Navê resamê ku wi behskırıbû dı hışê mın da nema, lê ew gotınên wi yên pesndar dı bira mın da man. Lı ba gelek xwışk û bırayên mın yên jı mın pıçûktır ji qabiliyeta resımçêkırınê heye, bırayeki mın jı ber zordariya dewleta Tırka dev jı akademiya hunerên sıpehi berda û xwışkeki mın ji vê akademiyê qedand û nıha wek mamosteya hunerê dıxebıte.
Dı wê dema ku ez behsa wê dıkım da, mın resıman bı boyaxên erzan yên weki pênûsên reş û rengin, yên bı avê û yên bı pastelên bı don çêdıkır। Jı vê dema hanê tu resımên ku mın çêkıriye nefılıtiye û negıhiştiye dema me, jı xwe zanina parastına resımên bı vi awayi ji ne lı ba dê û bavê mın hebû û ne ji lı ba mın hebû.
Dı wê dema pıçûkati û xortaniya mın da, lı Tetwanê çend resamên Kurd ji hebûn ku resımên ku wan çêdıkır pır bala mın dıkşand. Pıraniya wan resaman akademiya perwerdeyiyê xwendıbûn û wek mamosteyê dıbıstanê dıxebıtin. Wan bı navê “As Reklam” jı xwe ra atolyeyeki vekırıbûn, lı wê derê bı herfên xweşık tabelayên dıkanan çêdıkırın û her wusa ji wan jı xwe ra resıman çêdıkır। Ev xortên he hemû dılxwazên doza Kurdi bûn û dı nav mucadelê da ciyê xwe dıgırtın. Dı zımanê tırki da maneya vê “As”ê, “xweser” an ji “orjinal” e, lê me hemûyan dızanıbû ku ev “As” jı “Anti Sömürgeci” yê, ango “lı Hımberê Kolonyalizmê”ye. Dı camekana atolyê da her dem resımên gund û gundiyên Kurdan û her wusa ji resımê Yılmaz Guney hebûn। Yılmaz Guney hıngê hê nû hatıbû gırtın û ev dılxwaziya Kurdan jı bo Yılmaz Guney jı bo me gelek muhim bû. Ev resımên van hunermendên şoreşger gelek bala mın dıkışand.
Dı vê demê da, xeyni hın salnameyên ku banqên Tırkan dıweşand, ku tê da fotografên resımên hunermendên navdarên cihanê hebûn, imkanên kırin an ji peydakırına kıtêbên lı ser hunera resıman qet tunebûn। Mın bı salan van rûpelên salnameyan lı ba xwe dıparast.
Pışti ku jı ber zulma dewleta Tırkan mın welatê xwe terkkır û ez wek multeciyeki politik hatım Yunanistanê, pışti çend salan, mın jı Enstituya Kurdi ya Parisê bursa xwendınê sıtand û mın dı navbera salên 1987-1992 yan da akademiya hunerên sıpehi da beşa resımê xwend. Her wusa dı navbera salên 2001-2007 an da ji mın beşa grafikê (diploma dıduyan) ya heman zaningehê xwend। Jı sala 1997 an û pê va ez dı dıbıstanên navin û liseyê da dersên resım, diroka hunerê û fotografê dıdım.
Gotinek heye, dibêje Kurd bi giştî hunermendin, kurda di qadên cuda da çiqas karîne ji wi navî xwedî derkevin?
Ez ne dı wê baweriyê da me ku Kurd bı gışti hunermend ın. Dema ku em jı bo mıleteki ku nıfûsa wi jı 40 milyon kesi zêdetır e bıfıkırın, dı hunera nigari an go şêwekariyê da xebat û aktiviteyên Kurdan gelek pıçûk û kêm ın. Ev aktivite nagıhijın sewiya yên mıleteki pêşketi, yên xwedi dewlet û yên bı 2 milyon kesi ji. Tenê ez dıkarım bêjım ku dı ware muzik û sıtranbêjiyê da Kurdên Ermenistanê layıqê vi nave ne, pıraniya wan dıkarın gelek sıpehi sıtranan bêjın. Pışti hılweşandına dewleta Sovyetê, malesef ev Kurdên me ji ketıne nav rewşeki ne baş û beşeki jı wan jı wır çûne.
Astê cihgirtina hunera Girafîkê dinava hunera Kurdî da çava dibînî, mirov dikare bêje kurd xwedî girafîstên baş in?
Dı nav me Kurdan da jı xwe gelek kêm hunermendên nigariyê (resam, grafikçêker û heykeltıraş) hene, vêca kesên ku bı hunera grafikê ra mıjûldıbın hê ji hındıktır ın. Heta nıha mın tenê fotografên çend berhemên grafiki yên Madhat Kakei, Kurday û J. Kurdo û her wusa çend berhemên Awni Sami ditıye, xeyni vanên he haya mın jı tu hunermendên dın tuneye. Dıvê ku jı nav me Kurdan bı sedan grafikçêker derkebın, da ku em karıbın bêjın ku vayê çend jı wana jêhatitır û baştır ın.
Gelo mirov dikare dîrokekê jibo girafika kurdî destnîşan bike?
Nızanım. Mın got, gelek kêm grafikçêkerên Kurd hene. Bê guman her berhemên afırandi jı bo dirokvan û rexnegırên hunerê dıkare bıbe malzeme û pivana xebata dı vi wari da. Dıbe ku çend hunermendên Kurd pır pır eve 30 40 sal bın ku bı hunera grafikê ra mıjûlbûbın. Ez bı xwe jı sala 1988 ê û vır va, lı kêleka hunera resım, bı vê beşa hunera ra ji mıjûldıbım û mın bı sedan grafikan çêkıriye.
Ji kerema xwe, dikarî behsa mêtoda karkirina xwe jibo çêkirina resman bikî?
Ez ê hem behsa mıjar û metodên çêkırına resımên xwe û hem ji yên grafikên xwe bıkım:
Dı hunera resım da ez lı ser kaxıd an ji muşanbeyê, bı materyalên weki boyaxên don, akrilik, yên avê, pastelên bı don, krayon, hıbra çini, pênûsên reş û yên rengin dıxebıtım. Dı resımên mın da mıjarên sereke ji ev ın: Dimen, figur û portreyên mırovan, kompozisyonên “xwezaya mıri” û yên abstrak।
Çewa ku em dızanın, her çıqas dırûvê berhemên grafiki bı yên resımi dıkevın ji, grafik bı tena sere xwe metod û rêbazên dın datine ber xwe। Dı berhemên resım da, her berhem yek lıb heye. Ango yek orjinal e, ku kopya an ji jıbergırtın hebe, hıngê ew dıbe kopyeya berhemeki orjinal û jı xwe vêca tu qimeta wi ji tuneye.
Dı hunera grafikê da hunermend dıvê pêşi lı ser materyaleki (dar an ji texte, metal, linoleum an ji plastik, bleksiglass an ji madeyeki dınê) şıkl an ji resımeki çêke. Paşê bı gelek teknikên jı hev cıhê (bı kolandın û qewartına bı kêr û cûzanan, bı asit û şirêzê an ji bı teknikên dın) dıvê lı ser van materyalan bıxebıte, da ku “mak” an ji qalıbên xwe çêbıke. Ev “mak” an ji “deq”ên grafikan ın। Jı bo her rengi dıvê “mak”eki xususi were çêkırınê. Karê ku heri têrzehmet û demxwar ev merhele ye. Pışti ku ev “mak“ hazırbûn, hıngê hunermend derbasi çapkırına vê makê dıke.
Du metodên sereke yên grafikê hene: Dı yek jı wan da ruyê “mak”ê wek muhreki tê qewartın ango “tema” wek muhreki lı ser rûyê “make” xwıyadıke। Dema ku grafik bı vi awayê bın, hıngê ser rûyê grafikê bı bageraneki pariki hışk yê kaucûk an ji plastik, bı hıbra çapxanê tê bı hıbrkırın û paşê ji ev “mak” a hıbırkıri lı ser rûyê kaxıd tê çapkırınê. Dı metoda di da “tema” ne lı ser rûyê “mak”ê ye, lê wek terkeki an ji qelşeki dı nav rûyê “mak”ê da ye. Hıngê ev terk bı hıbra xalkografia tê dagırtın û paşê ji rûyê “mak”ê bı perçeyên kaxıd xweşık tê paqıjkırınê, hıbr tenê dı nav terkan da dımine. Jı bo çapa grafikên bı vi awayi hewcedariya merıv bı presseki destan û kaxıdên pembûyi heye. Herçi press e, ew jı du bageranên gıran yên hesıni û jı kulaveki pêktê. Bı xêra sistema şıdandına pressê, “mak” û kaxıdê ku wê lı sere grafik were çapkırınê dı bınê vi kulavê he û dı nav her du bageranan da baş tê dewsandın yani têne şıdandınê. Bı xêra vê şıdandınê ew hıbra ku dı nav wan terkan (tema) da mabû derbasê ser rûyê kaxıd dıbe. Ev kaxıdên ku beşek jı pêkhatına wan jı pembûyê hatıne çêkırınê, merıv beriya çapê têdıxe teşteki avê da ku bıfırfıre.
Grafik ne ew “mak“ e, lê ew çapa lı ser rûyê kaxıd e। Çewa ku tê fêhmkırın, hunermend dıkare jı yekê zêdetır grafikan jı vê makê çapbıke, wek nımûne em bêjın ku wê 20 lıban çapbıke; hıngê lı bınê her grafikê wê hejmara çapê bı vi awayê bınivisine: 1/20, 2/20.....20/20. ev her 20 grafikên ku jı eyni “mak“ê hatıne çapkırınê hemû orjinal ın. Hunermend bı xwe heqê vê hıjmara çapa grafika xwe, bı xwe destnişandıke. Grafikeki dema ku tiraja wê mezın be bıhayê wê ji dıkebe û dema ku hejmar pıçûk be hıngê buhatır dıbe. Jı ber van sedeman hunera grafikê wek “ hunereki jı bo gelek kesan“ hatiye bınavkırın. Pışti ku wê hejmara grafikan werın çapkırınê, êdi “ mak „ hatiye “ qefılkırın „ ango êdi heqê hunermend tuneye ku disa jı vê “mak „ a hanê çapbıke û bı vi awayê xwe bıke bêitibar.
Di pirraniya berhemên te da politîzm û protestoyê bi awayekî berçav cîhgirtiye sedema hilbijartina şêwazek wiha çiye? Mirov dikare bêje xebata te ya siyasî weke sedema bingehîna hilbijartina wê şêwazêye?
Belê dı pıraniya berhemên mın ên grafiki da politizm û protesto hene. Ev terciha mın e, ango bı zanebûni ez bı vi awayê dıafrinım, jı xwe hunera grafikê lı seranserê cihanê nımûneyên gelek baş ya “hunera politik „ daye. Lê dı berhemên mın ên resım da ev aliyên politikbûn û protesto gelek kêmtır ın. Her hunermendeki Kurd ne mecbûr e ku hunereki politik bıafrine. Çewa ku dı warên dın yên hunerê, dı edebiyat û muzikê da ji protesto û politizm hene, dıkare dı hunera nigariyê da ji hebın. Pivana sewiya hunerê ne politizm û protesto ye, lê belê estetik bı xwe ye.
Em wek zarokên mıleteki bındest hatıne dınê, wek deyneki jı bo serbesti û berdewamiya mılet û welatê xwe, em ketın nav xebata siyasi। Ev xebata siyasi bıvê nevê wê tesira xwe lı hunerê ji bıke û dıvê bıke ji. Ango ev tıştên ku wek mılet hatine serê me û ku hê ji tên serê me, em nıkarın çewa ku neqewımibın bıhesıbinın, bı aliyên xwe yên pozitif û negatif ev perçeyên jı dirok û hebûna me ne. Têkıliyeki xwırt dı navbera vê hebûna me û hunerê da heye.
Jı aliyê di va têkıliyên dı navbera huner û siyasetê têkıliyên hassas ın û dema ku lı ser himên serbesti, pırreng û pırdengiyê neyêne avakırınê, hıngê dıkare bıbın têkıliyên xwekûj û malwêraniyê. Huner yek jı awayên sereke yê xweifadekırın û derbırinê ye û bı awayeki ferdi tê afırandınê. Dema ku huner dıkebe xızmeta fıkrên ideolojiki an ji rejımên siyasi, hıngê ruhê hunerê ji dımre, dıfetıse û mırardıkebe. Çewa ku mırov jı bo bıjin hewcedariya wan bı hewa û xwarınê heye, her bı vi awayê hewcedariya hunerê bı serbestiyê heye. Lı hın dewletên Awrupayê yên ku 20 salan faşizm lê hukımkır û dı 70 salên “ sosyalizm real“ ya Sovyeta Berê û welatên dın yên komunist da tu hunereki ku merıv karıbe bı dema berê û dema nıha yên van welatan ra muqayese bıke nehate avakırın. Hevsarên xulamtiyê xıstıbûn stuyên hunermendên van welatan, hunera ku hate afırandın ji wek hunereki kole û kulek ma.
Gelo wê şêwazê kariye raya navxweyî û xelkên biyanî ber bixwe we bikşîne û mesaja xwe bigehîne wan?
Hunera ku ez dıafırinım dıbe ku heta dereceyeki gelek kêm bala xelkê me kışandıbe, an ji dıbe ku qet nekışandıbe ji. Heta nıha tu imkanên mın çênebûn da ku bı rêya pêşengehan, lı Kurdıstanê ez hunera xwe nişanê xelkê me bıdım. Xeyni Kıtêpxaneya Kurdi ya Stockholmê, heta nıha tu sazi, enstitu an ji bajarvaniyên ku eve bı salan ın ku dı destê Kurdan da ne, bala xwe nedane hunera ku ez dıafırinım û jı bo danasin û pêkanina pêşengeheki bani mın nekırıne। Em dızanın ku lı başûrê Kurdıstanê ji gelek saziyên hunerê û zaningeh hene, heta nıho jı wır ji bala xwe nedane hunera mın. Jı bo xelkên bıyani ji, pariki zanina mın tenê lı ser welatê ku ez lê dıjim, jı bo Yunanistanê heye. Lı vır kêm kes bın ji, hın kes bala xwe dıdın hunera mın û her wusa ji çend nıviskar, rexnegır û rexnegırên diroki yên hunerê yên Yunan, bı gotınên pesndar lı ser hunera mın nıvisandıne.
Jı aliyê di va dema ku merıv hunermendeki “welateki wenda”, mıleteki paşvamayi û bê dewlet be, hıngê ev kêmasiyên he, wek asteng wê her gav derkebın pêşiya te। Dema ku wek mılet merıv ne xwedi tu statuyan be, hıngê bıvê nevê hunermendên vi welati ji wê sêwi û bê statu bıminın.
Saziyên Kurdan wek şûbeyên partiyan dıxebıtın û tu saziyên me yên kulturi yê milli tune ye. Ku hebûna, hıngê hunera ku hunermendên Kurd dıafrinın, ku gelek hunermendên jêhati û serketi hene, wê bıbûya piştpala lobiya Kurdi, wê mıletên cihanê ne tenê bı rêya şer û pevçûnê, lê bı rêya hunerê ji mıletê Kurd nasbıkırına.
Hunermend bi berhemên xwe dijîn ligor te baştirîn berhema te kîjane?
Ku mebesta pırsa te ya “ hunermend bi berhemên xwe dijîn „ bı hunera xwe pêkanina debara xwe be, hıngê, ez bı hunera xwe najim। Jı bo debara xwe pêkbinım ez wek mamosteyê hunerê dı dıbıstana navin û liseyê da dıxebıtım, û her wusa ji ez yek jı çaran yê mıaşê xwe jı bo kırêya atolyeya xwe û materyalên hunerê xercdıkım, bı vi awayê hunera mın bı xêra karê ku ez debara xwe pêktinım dıji.
Lê ku mebesta pırsa te “ hunermend bi berhemên xwe ra dijîn „ be, ku ez dıbêm qê ev e, rast e ez bı wan ra dıjim û jı nıha va ew bûne bela serê mın, ez nızanım ka ez ê bı van berhemên xwe çı bıkım। Her ku dıçe dı atolya mın da ci lı mın tengtır dıbe. Berhemên ku têne afırandın, ku baş û layıq bın, hıngê dıvê jı aliyê hunerdost, muzexane û galeriyan va werın kırin û werın danasin û pêşkêşkırın. Lı ba me Kurdan ne hunerdost û ne ji galeri û muzexane hene. Her çend rasti ev be ji gelek hunermendên Kurd yên jêhati dı rewşên zehmet da hunera xwe dıafrinın.
Ez nıkarım û nızanım bêjım ka baştırin berhema mın kijane। Hın berhem hene ku, jı ber hın sedeman zêdetır dılê merıv bı wan ra ye. Dıvê rexnegırên hunerê bı xwe lı gor pivanên estetikê lı berhemên hunermendan bınêrın, lêkolin û şıroveyan bıkın.
Mamosta Bapîr we gelek pêşangeh li welat û dervey welat lidarxistine, nêzîkbûn û astê pêşwazî kirina kurdan ji hunera girafîkê çava dibînî?
Heta nıha mın 7 pêşengehên ferdi pêkaniye (6 lı Yunanisatanê û 1 ji lı Swedê), 4 jı wan yên bı berhemên grafikê, 2 bı berhemên resım û 1 ji bı berhemên resım û grafikê bûn। Her wusa ez beşdarê jı 100 i zêdetır pêşengehên komi-grupi bûme. Hemû pêşengehên mın lı dervayê welat da pêkhatıne û heta nıho mın lı Kurdıstanê tu pêşengehan pêkneaniye.
Pêşengeha mın ya grafikan ya ku dı sala 2001 ê da mın lı Swedê pêkanibû bala Kurdên Swedê nekışand, gelek kêm kes beşdarê vekırına pêşengehê bûn û dı rojên dın da ji tenê çend kes hatın û berhemên mın ditın। Dı Kıtêpxaneya Kurdi ya Stockholmê da mın nêzikê 50 grafikên xwe pêşkêşkır ku hemû ji lı ser Kurdan û Kurdıstanê bûn. Ew bı salan bû ku mın grafikan çêdıkır û ew cara pêşi bû derfet jı bo mın derdıket, lı dervayê welat be ji, da ku ez van berhemên xwe nişanê Kurdan bıdım. Bı kêf û hewes mın berhemên xwe bır Swedê, jı xwe tu niyet û xwexapandına mın tunebû jı bo fırotına berheman, lê mın dıgot qê wê nıviskar û ronakbirên Kurd werın berhemên mın bıbinın, çı pak çı xırab wê ditınên xwe yên dı derheqê van berheman da jı mın ra bıbêjın, hewcedariya mın bı ditınên wan hebû. Lê wusa nebû. Dılê mın bı mın şewıti, ez ber xwe ketım û bı dıleki şıkesti vegeriyam Yunanistanê da ku disa lı ser Kurdan çêkırına grafikan bıdominım.
Dı nav van salên dawi da, dı gelek malperên internetê yên Kurdan da resım û grafikên mın hatıne weşandın, her wusa ez carna lı ser zıman, huner û mıjarên dın nıvisan dınıvisım। Jı bo danasina berhemên xwe, berhevkırına nıvisên xwe yên belawela û weşandına nıvisên nû, mın jı xwe ra bı zımanên kurdi, yunani û ingilizi 3 blog’an avakırıye.
Malesef gelek caran Kurdan bêy destura mın berhemên mın jı xwe ra kırıne bergê CD û kıtêban an ji bêy ku navê mın lı bıni bınıvisinın dı weşanên xwe da weşandıne.
Ya rasti, hınde haya Kurdan jı hunera nigariyê tune ye, tenê dema ku hewce dıbinın lı cıheki da wek xeml an ji wek dokumenta optik ya mıjareki, berhemeki dıweşinın, jı ber vê yekê, ne nav, sala afırandınê, teknik û mezınahiya berhemê û ne ji navê hunermend bı xwe bala wan dıkşine.
10/11/2009
Têbıni: Kekê Dêrsim Oremar vê hevpeyvinê jı bo kovara bı navê “Kovar „ê, ku lı başûrê Kurdıstanê tê weşandın, pêkani. Ev hevpeyvin, xeyni Kovar’ê, dı hın malperên kurdi da ji hate weşandınê.
16/03/2010
28/02/2010
25/02/2010
Hunermenda Dengxweş û Kemıli, Rojda
Dema ku cara pêşi mın dengê Rojda’yê sehkır, ez dıbêm qê sıtrana Helimcanê ya Meryemxan’ê dıgot, ew rengê dengê wê û awayê şırova wê geleki tesir lı mın kır. Bı vi awayi êdi dı nav kom û komên jınan da, her dem bala mın zêdetır lı ser Rojdayê bû. Mın meraq dıkır ka çewa dıkare dengeki hınde gurr, xwezayi û rınd, û her wusa qabiliyet û enerjiyeke hınde bı hêz dı keçıkeki bejın kın da hebe. Mın meraq dıkır ka jı kê derê ye, serpêhatiya jiyana wê çewa ye û jı kê hini van sıtranan bûye.
Û dema ku nêzikê çar sal beriya nıha mın jı çapemeniya kurdi sehkır ku vayê Rojda zewıci ye, ez berketım. Ew cara pêşin bû ku ez lı ber zewaca keseki dıketım. Tê bira mın hıngê du xwıngên mın bı mêvandari hatıbûn ba mın û me lı ser Rojdayê, hunera wê û her wusa zewaca wê sohbetê dıkır. Xwışkên mın ecebmayi jı mın pırsi bûn: “ma tu jı aliki va dıbêji ku tu gelek jı deng û hunera Rojdayê hızdıki û aliki di va ji tu lı ber zewaca wê dıkebi, ev çı mesele ye?” Mın ji, jı wan ra behsa cıvata Kurdan kırıbû, ku çewa cıvateki ye ku bı serdestiya mêran hatiye avakırın û hunandın. Mın got ku ez dıtırsım ku Rojda bı zewaca xwe, dı nav mal û zarokan da asê bımine û her wusa mêrê wê ji dı hunera wê da, jı jê ra nebe aligır û pışt. Mın jı wan ra behsa mêrê Kurd kırıbû ku çewa beriya zewacê “nazık” û “nermık”ın û pışti zewacê ji çewa dıbın serdest û bê rehm.
Werhasıl Rojda êdi zewıci bû û ez herdem bı meraq hêviya hewadisên wê mabûm: Gelo lı gel zewacê ji, wê ev keçıka deng xweş û xwedi qabiliyet karıbûya hunera xwe berdewam bıkıra? Dı vê navberê da hın kilipên Rojdayê dı televizyonên kurdi da derketın û paşê mın bıhist ku vayê CD ya xweya ferdi derxısti ye.
Dı dawiya sala 2006 a da jı bo “Festivala Şêwekariya Dıhokê ya 1a”, jı ser bakûrê welatê me ra, ez çûbûm perça Kurdıstana serbest. Dı vegerê da, jı ber berfê ez lı Diyarbekırê asê mam. Fırokexaneya Diyarbekırê hatıbû gırtın, ne dıkarıbû fıroke xwe lê danın û ne ji rabın. Her çıqas maleki me lı Diyarbekırê hebû ji, mın ne dıxwest ez jı bernama xwe derkebım, lewra mın soz dabû xanım û zarokên xwe ku sersalê ez ê lı ba wan bım. Jı mecbûriyê ez bı otobêsê ketım rê. Lı gor salıxan ew çend sal bûn ku berfeki wusa lı Diyarbekırê nebari bû.
Mın bala xwe dayê ku dı nav otobêsê da çend serbazên “paye”bılınd ên leşkerê Tırkên işgalkar ji hene. Ew bı cılên sıwil bûn û dema ku leşgerên xeşim lı ber wan da derbas dıbûn sılav dıdan wan û dı axaftınên xwe da jı wan ra dıgotın “komutanım”. Ew jı vê xitabê acız lı derdora xwe lı rêwiyan dınhêrtın. Tırs û telaş jı rûyê wan xwıya dıkır. Ew ji mecbûr mabûn ku bı otobêsê herın Enqera ya xwe. Werhasıl, dı nav berfê da otobês hêdi hêdi dıçû û derdorê nıvê şevê, jı bo navbereke pıçûk em gıhiştın otogara Sıweregê. Jı bo hewcadariyên xwe, kêm kes jı otobêsê peyabûn. Berfa ku ketıbû vêca qeşa gırtıbû. Dengeki bû sedem da ku ez ji peyabım. Belê dı wê serma û seqama meydana otogarê da, zılameki 20-25 sali lı ber dezgeha xwe ya kaset fırotınê sekıni bû, CD ya nû ya Rojdayê danibû ser û dengê “Xeriba Beyani” bılınd dıbû. Her çıqas niyeta mın ew bû ku lı Stenbolê ez disa herım N.Ç.M. yê û jı wır jı xwe ra CD yên nû bıkırım ji (havina derbasbûyi mın jı xwe ra derdora 30 CD yan kıri bû), nızanım sedema ew tırs û telaşa qumandarên Tırkan bû, yan ji wê manzaraya surrealist a otogara kêm ronahi û xali û ew kasetfıroşê ku jı sermayê her du destên xwe xıstıbû kûrga şalê xwe û xwe kışandıbû ser hev bû, mın çû jı xwe ra CD ya “Sebra Mın” sıtand, kır nav kûrga paltoyê xwe û mın rêwitiya xwe berdewam kır.
Dı vê CD ya xwe da Rojda sıtranên xelki û yên dengbêjên navdar bı dengê xwe yê gurr û lıhevhati bı awayeki modern û ritmik jı me ra şırovedıke. Her wusa du sıtranên ku wê bı xwe gotın û muzika wan çêkıriye ji hene. Hunera Rojdayê jı bo sıberoja muzika kurdi hêvi têdıxe dılê merıv. Xwıya dıke ku pışti tecrubeya derdorê 15 salan ya dı nav komên muzikê da, nıha êdi ew wext hatiye ku Rojda per û baskên xwe veke û bı qabiliyeta xwe ya huneri, ber bı asoya ronak ya muzika kurdi bıfıre. Jı xwe ev lı Rojdayê tê. Kom dıbe ku xwedi roleki bın lê belê huner û her wusa hunera muzikê ji bı ferdên serbıxwe lıxwedıxe û geşdıbe.
Bê guman Rojda xanım baş bı zımanê kurdi dızane. Ew kurmanciya xwe bı awayeki xwezayi (dı şertên işgala Tırkiyê da), jı dê û bavê xwe hinbûye. Ev zanina zımanê kurdi avantajeke baş dıde wê û jı bo wê bûye mıfta vekırına dınyaya muzika kurdi. Jı xwe yên ku ne xwedi wê mıfta piroz bın, ne dıkarın xwe nêzikê sıtranên Meryemxanê û ne ji yên dengbêjên mezın bıkın. Wê jı pıçûkatiya xwe va jı jın û keçên gundê xwe sıtranan sehkıriye bı jın û keçên malê ra sıtranan gotiye.
Bı awayeki ciddi Rojdayê bı “Koma Gulên Xerzan” ra, dest bı sıtranbêjiyê dıke. Ew lı kêleka kekê xwe yê muzikvan Çiya û endamên dın yê komê, sıtranan dıbêje, beşdarê şahi, şev û konseran dıbe û bı navê vê koma xwe CD yan derdıxın.
Herçi sıtrana “Wey Dıl” e, dı vır da wêrekti û şarezabûna Rojdayê baş xwıya dıke, lewra dıkare derkebe pêşberi dengê Şakıro yê rehmeti. Rojdayê bı hostatiyeke baş xwe dıde ber vi barê gıran. Ev cara dıdoyan e ku ez leqayê hunermendeki têm ku lı ser dengê hunermendeki ku jı me barkıri ye, bı vi awayê dıxebıte. Ednan Kerimê dengxweş û hêja ji dı dawiya sıtraneki da, bı dengê Tahir Tefiqê nemır ra dıstıre. Lê ya ku Rojdayê kıri, ez dıbêm qê hê ji zehmettır e. Lewra ew wek jın dıkare bı rengê dengê Şakıroyê nemır bıstıre.
Em jı vê kıtêbê hindıbın ku Evdal vê sıtrana xwe dı sala 1865 a da, dema ku ew tevi Surmeli Memet Paşa û 400 sıwarên wi yên Kurd va, jı bo herın şerê Xozanê dı nav Dêrsimê ra derbas dıbın, derdıxe. Surmeli Memet Paşa û sıwarên wi lı ser daxwaza dewleta Osmaniya dıçın Xozana Edeneyê jı bo beşdarê şerê lı dıj Turkmenan bıbın. Jı bo vi şeri, dewleta Osmaniya jı gelek deveran hêz û leşkeran berhevkıriye.
“Evdalê Zeynê”, 1997, hıbırpastel, 25x 13,5 cm.
Lı Xozanê da, dı navbera hêzên Surmeli Mehmed Paşa û Turkmenên ku lı hımber dewleta Osmani serihıldane tu şer çênabe. Lê belê pışti şer lı Xozanê, dı nav şervanên Surmeli Mehmed Paşa da nexweşiya kolerayê peyda dıbe û jı 400 sıwarên Mehmed Paşa, tenê 40-50 kes jı vê nexweşiyê dıfılıtın û paşta tên herema Kela Elajgırê ya Serhedê. Evdalê Zeynıkê ji yek jı wan kesên fılıti ye. Lı ser vê trajediya sıwarên Surmeli Mehmed Paşa, Evdalê Zeynıkê kılama “Wey Xozanê” derdıxe.
“Evdalê Zeynê”, 1999, hıbır, 15x15 cm.
Jı aliyê di va, dı CD ya xwe da Rojda sıtraneki niv tırki û nıv kurdi (ya ku berê Eyşe Şanê ji gotıye) ji şırove dıke. Eyşe Şana rehmeti vê sıtranê dı salên 1960-1970 yan da gotiye. Her çıqas qedrê Eyşe Şanê lı ser serê mın heye û ew lı ber dılê mın her şêrin be ji, disa ji kêfa mın bı sıtranên niv kurdi û niv tırki ra nayê. Bê guman lı bakûrê Kurdıstanê û zêdetır ji lı heremên Diyarbekır û Ruhayê da hê jı despêka sedsala 20 a da sıtranên bı vi rengi hebûne. Pışti salên 1950 yan dema ku êdi plak derdıketın, hın hunermendên ku bı eslê xwe Kurd ın sıtranên bı vi awayî ji gotıne. Dıvê merıv anagorê şertên wê demê van hunermendan temaşe bıke: Jı aliki va qedexe ya lı ser zıman û muzika kurdi û jı aliyê di va ji hunermendên Kurd yên aktif ku dı nav xelkê da bı kurdi dıstrên. Sıtranên niv kurdi û niv tırki dıbe ku xebateki be jı bo sınorên yasaxa lı ser muzika kurdi sıstbıke, da ku muzika kurdi bı vi awayi were qebûlkırın, be. Ez hê pê nızanım ka gelo ev kategoriya muzika kurdi, jı aliyê Kurdan va hatiye şopandın û lêkolin an na? Gelo jı ber kijan sedemên milli, kulturi, sosyolojik û ekonomiki sıtranên bı vi rengi derketıne?
Jı aliyê di va sıtranên bı vi awayi dı demeki da derketın û hatın gotın ku rewşa zımanê kurdi bı awayeki dın bû. Her çıqas politikaya qedexekırın û asimilasyona zımanê kurdi hebû ji, dewletê fêkiyên vê politika xwe ya zımankuj hê ne sıtandıbû. Tunebûna sistemeki xwırt ya “perwerde” kırınê, tunebûna teknolojiya ragıhandınê, cıvata Kurd ya gırti ya gundan û hın sedemên dın, hıngê rê lı ber politikaya asimilekırına zımanê kurdi xweşnekırın. Heta nava salên 1970 yi ji, dı nav bajar û qesebeyên Kurdıstanê da, dı nav xelkê da zımanê serdest zımanê kurdi bû. Lı gundan kes bı tırki nızanıbû. Yani bı gotıneki dın hıngê rewşa zımanê kurdi jı nıha qat bı qat baştır bû.
Û dema ku nêzikê çar sal beriya nıha mın jı çapemeniya kurdi sehkır ku vayê Rojda zewıci ye, ez berketım. Ew cara pêşin bû ku ez lı ber zewaca keseki dıketım. Tê bira mın hıngê du xwıngên mın bı mêvandari hatıbûn ba mın û me lı ser Rojdayê, hunera wê û her wusa zewaca wê sohbetê dıkır. Xwışkên mın ecebmayi jı mın pırsi bûn: “ma tu jı aliki va dıbêji ku tu gelek jı deng û hunera Rojdayê hızdıki û aliki di va ji tu lı ber zewaca wê dıkebi, ev çı mesele ye?” Mın ji, jı wan ra behsa cıvata Kurdan kırıbû, ku çewa cıvateki ye ku bı serdestiya mêran hatiye avakırın û hunandın. Mın got ku ez dıtırsım ku Rojda bı zewaca xwe, dı nav mal û zarokan da asê bımine û her wusa mêrê wê ji dı hunera wê da, jı jê ra nebe aligır û pışt. Mın jı wan ra behsa mêrê Kurd kırıbû ku çewa beriya zewacê “nazık” û “nermık”ın û pışti zewacê ji çewa dıbın serdest û bê rehm.
Werhasıl Rojda êdi zewıci bû û ez herdem bı meraq hêviya hewadisên wê mabûm: Gelo lı gel zewacê ji, wê ev keçıka deng xweş û xwedi qabiliyet karıbûya hunera xwe berdewam bıkıra? Dı vê navberê da hın kilipên Rojdayê dı televizyonên kurdi da derketın û paşê mın bıhist ku vayê CD ya xweya ferdi derxısti ye.
Dı dawiya sala 2006 a da jı bo “Festivala Şêwekariya Dıhokê ya 1a”, jı ser bakûrê welatê me ra, ez çûbûm perça Kurdıstana serbest. Dı vegerê da, jı ber berfê ez lı Diyarbekırê asê mam. Fırokexaneya Diyarbekırê hatıbû gırtın, ne dıkarıbû fıroke xwe lê danın û ne ji rabın. Her çıqas maleki me lı Diyarbekırê hebû ji, mın ne dıxwest ez jı bernama xwe derkebım, lewra mın soz dabû xanım û zarokên xwe ku sersalê ez ê lı ba wan bım. Jı mecbûriyê ez bı otobêsê ketım rê. Lı gor salıxan ew çend sal bûn ku berfeki wusa lı Diyarbekırê nebari bû.
Mın bala xwe dayê ku dı nav otobêsê da çend serbazên “paye”bılınd ên leşkerê Tırkên işgalkar ji hene. Ew bı cılên sıwil bûn û dema ku leşgerên xeşim lı ber wan da derbas dıbûn sılav dıdan wan û dı axaftınên xwe da jı wan ra dıgotın “komutanım”. Ew jı vê xitabê acız lı derdora xwe lı rêwiyan dınhêrtın. Tırs û telaş jı rûyê wan xwıya dıkır. Ew ji mecbûr mabûn ku bı otobêsê herın Enqera ya xwe. Werhasıl, dı nav berfê da otobês hêdi hêdi dıçû û derdorê nıvê şevê, jı bo navbereke pıçûk em gıhiştın otogara Sıweregê. Jı bo hewcadariyên xwe, kêm kes jı otobêsê peyabûn. Berfa ku ketıbû vêca qeşa gırtıbû. Dengeki bû sedem da ku ez ji peyabım. Belê dı wê serma û seqama meydana otogarê da, zılameki 20-25 sali lı ber dezgeha xwe ya kaset fırotınê sekıni bû, CD ya nû ya Rojdayê danibû ser û dengê “Xeriba Beyani” bılınd dıbû. Her çıqas niyeta mın ew bû ku lı Stenbolê ez disa herım N.Ç.M. yê û jı wır jı xwe ra CD yên nû bıkırım ji (havina derbasbûyi mın jı xwe ra derdora 30 CD yan kıri bû), nızanım sedema ew tırs û telaşa qumandarên Tırkan bû, yan ji wê manzaraya surrealist a otogara kêm ronahi û xali û ew kasetfıroşê ku jı sermayê her du destên xwe xıstıbû kûrga şalê xwe û xwe kışandıbû ser hev bû, mın çû jı xwe ra CD ya “Sebra Mın” sıtand, kır nav kûrga paltoyê xwe û mın rêwitiya xwe berdewam kır.
Dı vê CD ya xwe da Rojda sıtranên xelki û yên dengbêjên navdar bı dengê xwe yê gurr û lıhevhati bı awayeki modern û ritmik jı me ra şırovedıke. Her wusa du sıtranên ku wê bı xwe gotın û muzika wan çêkıriye ji hene. Hunera Rojdayê jı bo sıberoja muzika kurdi hêvi têdıxe dılê merıv. Xwıya dıke ku pışti tecrubeya derdorê 15 salan ya dı nav komên muzikê da, nıha êdi ew wext hatiye ku Rojda per û baskên xwe veke û bı qabiliyeta xwe ya huneri, ber bı asoya ronak ya muzika kurdi bıfıre. Jı xwe ev lı Rojdayê tê. Kom dıbe ku xwedi roleki bın lê belê huner û her wusa hunera muzikê ji bı ferdên serbıxwe lıxwedıxe û geşdıbe.
Bê guman Rojda xanım baş bı zımanê kurdi dızane. Ew kurmanciya xwe bı awayeki xwezayi (dı şertên işgala Tırkiyê da), jı dê û bavê xwe hinbûye. Ev zanina zımanê kurdi avantajeke baş dıde wê û jı bo wê bûye mıfta vekırına dınyaya muzika kurdi. Jı xwe yên ku ne xwedi wê mıfta piroz bın, ne dıkarın xwe nêzikê sıtranên Meryemxanê û ne ji yên dengbêjên mezın bıkın. Wê jı pıçûkatiya xwe va jı jın û keçên gundê xwe sıtranan sehkıriye bı jın û keçên malê ra sıtranan gotiye.
Bı awayeki ciddi Rojdayê bı “Koma Gulên Xerzan” ra, dest bı sıtranbêjiyê dıke. Ew lı kêleka kekê xwe yê muzikvan Çiya û endamên dın yê komê, sıtranan dıbêje, beşdarê şahi, şev û konseran dıbe û bı navê vê koma xwe CD yan derdıxın.
Ez ne xewzan û ne ji remildar ım, lê belê wek hunermendeki Kurd, lı vır ez dıxwazım tehlûkeki ku lı pêş hunermenda hêja heye, destnişan bıkım. Ev tehlûke lı pêş her hunermendi heye. Partiyên Kurdan hunermendan dıkın koleyên xwe, wan jı bo menfaatên xwe yên hızbi bı kar tinın, wan dıkın teri û dûvıkên xwe. Ew jı hunermendên xwedi şexsiyet û serbıxwe acız ın. Hunermend dıvê serxwebûna xwe lı hımber teşkilat û partiyan bıparêzın. Dıvê ew anagorê qabiliyet û daxwazên xwe jı bo sıberoja hunera xwe, jı xwe ra proje û bernameyan çêkın, bı xwe bawer bın û jı serbestiya xwe tu tawizan nedın. İdeolojiyên hışk, şablonên siyasi hunerê dıkujın û hunermenda ji dı nav çeperan da asê dıkın û wan dıfetısinın. Xeyni van tıştan, bê guman mılet û welatê me hê bındest ın, hunermend dıvê çav û guhê xwe jı rewşa siyasi ra ji negrın. Ev mılet û ev welat çıqas yên serok, pêşmerge, gerilla û siyasetvanan be, en hındık hewqas yên her Kurdi û hunermendên Kurd ji ne.
Dı CD ya Rojda da sıtrana heri zêde tesir lı mın kır sıtrana “Ax Welat“ bû . Nızanım, jı ber ku gotın û muzika vê sıtranê ( Her wusa ya sıtrana “Sebrê” ji) Rojda bı xwe çêkıri ye jı ber vê yekê ye, an ji sedema ku van kêm gotınên vê sıtrana hanê, ku bı awayeki gelek sade û zelal derd, kul û trajediya mılet û welatê me jı me ra dıbêje ye hewqa tesir lı mın kır, ez nızanım. Her wusa muzika van her du sıtranan ji xwırt û lıhevhati ye.
Herçi sıtrana “Wey Dıl” e, dı vır da wêrekti û şarezabûna Rojdayê baş xwıya dıke, lewra dıkare derkebe pêşberi dengê Şakıro yê rehmeti. Rojdayê bı hostatiyeke baş xwe dıde ber vi barê gıran. Ev cara dıdoyan e ku ez leqayê hunermendeki têm ku lı ser dengê hunermendeki ku jı me barkıri ye, bı vi awayê dıxebıte. Ednan Kerimê dengxweş û hêja ji dı dawiya sıtraneki da, bı dengê Tahir Tefiqê nemır ra dıstıre. Lê ya ku Rojdayê kıri, ez dıbêm qê hê ji zehmettır e. Lewra ew wek jın dıkare bı rengê dengê Şakıroyê nemır bıstıre.Jı aliyê di va, dı jınûva şırovekırına sıtrana “Wey Dıl” da şaşitıyeki ji hatıyekırın: Wek çavkaniya vê sıtranê navê Dengbêj Şakıro hatiye nıvisin û tu malumatên dın lı ser vê sıtrana bı hêz û heybet nehatiye gotın. Dıbe ku yek jı wan kesên ku beriya Rojdayê vê sıtranê bı rengê hêza dengê xwe şırovekıriye û gıhandiye neslên nû Şakıro be, lê belê Şakıro yê rehmeti vê sıtranê çênekıri ye. Her wusa dı CD ya Şakıro ya “ Şahê Dengbêjan Şakıro -“Neminım””da ji tu malumat lı ser çavkaniya vê sıtranê û sıtranên mayin nehatiye nıvisin. Dı CD ya wi ya bı navê “Reben ım Medet” da ji her bı vi awayi tu malumat lı ser sıtranên ku ew dıstrê tune ne. Ev kêmasiyeki mezın a şirketa “Çağdaş Muzik” ê ye.
Ew kesê ku vê sıtrana gurr û bı heybet çêkıri ye, dengbêjê bı navûdeng Evdalê Zeynıkê bı xwe ye. Çewa ku em jı kıtêba Ahmet Arasê hêja hindıbın, navê orjinal ya vê sıtranê “Dêrsım e Xweş Dêrsım e” ye. (Bınêre: Ahmet Aras, Şaırê Kurda yê Efsanevi EVDALÊ ZEYNIKÊ, Weşanên Deng, 1996, İstanbol, rûpelên 86-88 ) Ahmet Aras jı sala 1966 heta 1996, dı nav şertên gelek zehmet da lêkolineki geleki hêja dı derbarê dengbêjê me yê mezın Evdalê Zeynıkê da kıriye. Resamê me yê hêja Arif Sevinç ji, vê kıtêbê bı resımên xwe yên xweşık xemılandiye.
Em jı vê kıtêbê hindıbın ku Evdal vê sıtrana xwe dı sala 1865 a da, dema ku ew tevi Surmeli Memet Paşa û 400 sıwarên wi yên Kurd va, jı bo herın şerê Xozanê dı nav Dêrsimê ra derbas dıbın, derdıxe. Surmeli Memet Paşa û sıwarên wi lı ser daxwaza dewleta Osmaniya dıçın Xozana Edeneyê jı bo beşdarê şerê lı dıj Turkmenan bıbın. Jı bo vi şeri, dewleta Osmaniya jı gelek deveran hêz û leşkeran berhevkıriye.
Dı derbarê vê sıtranê da, neviyê Evdalê Zeynıkê, Emerê Zeynıkê dı 65 saliya xwe da, dı sala 1966 a da jı nıviskar Ahmet Aras ra wusa dıbêje: «...Mın kalkê xwe dit û kılam û meqamên xwe jı wi hıldan, kalkê mın sal û niveki, du salan berya şer wefat kır. (Şerê dunyayê 1) Ez wê çaxê dozde- sêzde sali bûm. Ew dengbêjên me yên Serhedê bı pırani lı gor qaide û meqamên wi dıstrên...Wexta ku kalkê mın wefat kır kalkê mın sed û deh sali bû...Wexta ku Surmeli Memed Paşa dıçe Xozanê, kalkê mın ji bı xwe ra dıbe. Ew ne tenê dengbêjê Memed Paşa bûye, rispi wi bûye ji. Rêya wan dı Dêrsımê ra derbas dıbe. Dêrsım jı wê çaxê lı ber dewletê dı halê asêbûnê da bûye. Şayişan dıkın ku xelkê Dêrsımê tışteki bı wan bıke.
Lê tıştek nabe, ew bı selameti derbas dıbın dıçın. Tebieta Dêrsım a hov û har tesireke mezın lı kalıkê mın dıke. Kalkê mın lı ser Dêrsım û bedewên Dêrsım, kılama “Dêrsım e, xweş Dêrsım e” derdıxe. Ewi jı wê kılama xwe pır hez dıkır.» Rûpala 170,ya kıtêba navbıhuri.
“Evdalê Zeynê”, 1997, hıbırpastel, 25x 13,5 cm.
Lı Xozanê da, dı navbera hêzên Surmeli Mehmed Paşa û Turkmenên ku lı hımber dewleta Osmani serihıldane tu şer çênabe. Lê belê pışti şer lı Xozanê, dı nav şervanên Surmeli Mehmed Paşa da nexweşiya kolerayê peyda dıbe û jı 400 sıwarên Mehmed Paşa, tenê 40-50 kes jı vê nexweşiyê dıfılıtın û paşta tên herema Kela Elajgırê ya Serhedê. Evdalê Zeynıkê ji yek jı wan kesên fılıti ye. Lı ser vê trajediya sıwarên Surmeli Mehmed Paşa, Evdalê Zeynıkê kılama “Wey Xozanê” derdıxe.
Sıtrana “Dêrsım e, xweş Dêrsım e” û ya “Wey Xozanê” du sıtran nın ku Evdal heri zêde qedır dıde wan û jı wan hızdıke. Neviyê Evdal, Emerê Zeynıkê wusa berdewam dıke: «... Mırına kalkê mın baş tê bira mın, ez wê çaxê dozde sali bûm.
« Kalkê mın nexweş bû, dı nav ci da bû. Wexta ku nexweşiya wi gıran bû, bavê mın jê ra got: “Ez herım gazi melle kım, bıla bê lı ser te bıxûne!”
Ewi destê xwe bılınd kır dot: “Na, na, gazi melle neke! Emelê merıv ku baş nebe, melle jı merıv ra çı bıke...Ez insaneki muxlısım, mın bı tu qulê Xudê ra xırabi nekıriye. Bı izna xudê ezê bı rûyeki sıpi herım hızûra wi.”
Pey ra jı me ra işmar kır, got: “Guh bıdne mın, ezê tışteki jı we ra bêjım.”
Bı desteki xwe va destê bavê mın gırt, bı destê dınê va ji destê mın gırt û weha got: “Du kılamên mın yên emegdar henın, kılama Xozanê û ya Dêrsım. Pışti mırına mın tu were kılamên mın bên jıbirkırın., lê ez dıxwazım ku ev herdu kılamên mın neyên jıbirkırın. Hemi hun wan kılaman jı xwe dızanın, ezê nıha wana kelime-kelime jı we ra bêjım, hun ji lı pey mın ducar kın, wana rınd jıber kın!”
Pey ra wi dest pê kır, bı dengeki nımız va sıtra. Wi pırsên kılaman sê car, çar cara got, bı me da gotın. Dema ku wi gotına kılamên xwe xılas kır, dengê xwe bıri, bı dılgeşi lı me nıhêri, pey ra serê wi kete ser balgi û teslim bû.»
Rûpala 175 a, ya kıtêba navbıhuri.Nıviskar Ahmet Aras dı vê kıtêba xwe da bı tevi dehan sıtranên Evdalê Zeynıkê, orjinala sıtrana “Dêrsım e, xweş Dêrsım e” ji nıvisandiye û dı jêrenota xwe da ji wusa dıbêje “ Ev kılam bı sıtrana Emerê Zeynıkê (Nebyê Evdalê Zeynıkê) û Şakırê Bedih (Şakro) e.”
Lı gor baweriya mın, dıvê dı çapên pêş ya vê CD ya Rojda da ev xeleti were sererast kırın û were eşkere kırın ku gotın û muzika vê sıtrana delal jı aliyê dengbêjê me yê nemır Evdalê Zeynıkê va hatiye çêkırınê. Her wusa dıvê ev sıtran ne bı navê “Wey Dıl”, lê belê bı navê xwe yê orjinal “Dêrsım e, xweş Dêrsım e” were bınavkırın. Ev deyn û bareki lı ser stuyê me hemûyan e.
“Evdalê Zeynê”, 1999, hıbır, 15x15 cm.Jı aliyê di va, dı CD ya xwe da Rojda sıtraneki niv tırki û nıv kurdi (ya ku berê Eyşe Şanê ji gotıye) ji şırove dıke. Eyşe Şana rehmeti vê sıtranê dı salên 1960-1970 yan da gotiye. Her çıqas qedrê Eyşe Şanê lı ser serê mın heye û ew lı ber dılê mın her şêrin be ji, disa ji kêfa mın bı sıtranên niv kurdi û niv tırki ra nayê. Bê guman lı bakûrê Kurdıstanê û zêdetır ji lı heremên Diyarbekır û Ruhayê da hê jı despêka sedsala 20 a da sıtranên bı vi rengi hebûne. Pışti salên 1950 yan dema ku êdi plak derdıketın, hın hunermendên ku bı eslê xwe Kurd ın sıtranên bı vi awayî ji gotıne. Dıvê merıv anagorê şertên wê demê van hunermendan temaşe bıke: Jı aliki va qedexe ya lı ser zıman û muzika kurdi û jı aliyê di va ji hunermendên Kurd yên aktif ku dı nav xelkê da bı kurdi dıstrên. Sıtranên niv kurdi û niv tırki dıbe ku xebateki be jı bo sınorên yasaxa lı ser muzika kurdi sıstbıke, da ku muzika kurdi bı vi awayi were qebûlkırın, be. Ez hê pê nızanım ka gelo ev kategoriya muzika kurdi, jı aliyê Kurdan va hatiye şopandın û lêkolin an na? Gelo jı ber kijan sedemên milli, kulturi, sosyolojik û ekonomiki sıtranên bı vi rengi derketıne?
Jı aliyê di va sıtranên bı vi awayi dı demeki da derketın û hatın gotın ku rewşa zımanê kurdi bı awayeki dın bû. Her çıqas politikaya qedexekırın û asimilasyona zımanê kurdi hebû ji, dewletê fêkiyên vê politika xwe ya zımankuj hê ne sıtandıbû. Tunebûna sistemeki xwırt ya “perwerde” kırınê, tunebûna teknolojiya ragıhandınê, cıvata Kurd ya gırti ya gundan û hın sedemên dın, hıngê rê lı ber politikaya asimilekırına zımanê kurdi xweşnekırın. Heta nava salên 1970 yi ji, dı nav bajar û qesebeyên Kurdıstanê da, dı nav xelkê da zımanê serdest zımanê kurdi bû. Lı gundan kes bı tırki nızanıbû. Yani bı gotıneki dın hıngê rewşa zımanê kurdi jı nıha qat bı qat baştır bû.
Nıha malesef zımanê kurdi ketiye taya mırınê. Jı Kurdên ku hê bı Kurdbûna xwe nehesiyane û jı bo heq û serbestiya Kurdan ku ne xwedi tu daxwaz ın bıgre, heta Kurdên welatperwer ên ku bı salan ne, jı bo heq û serbestiya Kurdan dı nav xebat û mucadelê da ne û jı ber vê yekê ji geleki êş û cefa kışandıne, bı awayê gışti Kurd qimetê nadın zımanê xwe. Ku merıv hın istisnayan dane ali ki, lı bakûrê Kurdıstanê û lı Tırkiyê, tenê ew Kurdên ku jı ber gelek sedeman hê fêri zımanê tırki nebû ne, bı kurdi dıpeyvın. Malesef welatparêz û şoreşgerên me nebûn zımanhız û zımanparêz. Ew bı zımanê xwe yê tırki bûn pıştpal û aligırên politikaya hêrandın û tunekırına zımanê kurdi.
Bı gor baweriya mın dı vê dema nazik da hunermendên Kurd dıvê sıtranên bı vi awayi yên ku bı kurdi û bı tırki ne, nesıtrên. Heqê tu kesi tune ye ku tınazê xwe bı me bıke û jı me ra bêje ku “mıletê Kurd û mıletê Tırk bırayê hevdu ne”. Mıletê Tırk pışgırê dewleta xwe ya işgalkar e. Mıletê Kurd bındest e û mıletê Tırk ji bı aweyeki gışti alikari dıde dewleta xwe, da ku Kurdan dı rewşa bındestbûnê da bıparêzın, wan asimilebıkın û wan bıkın Tırkoxlitırk. Jı bo mıletê Tırk rûreşiya mezın ew e ku vê zulma ku dewleta wan lı me dıke, qebûl dıkın û normal dıbinın. Rola zımanê tırki jı bo me Kurdan hêrandın û wendakırına zımanê me ye. Dewletê her xwestiye û dıxwaze bı rêya ferzkırına zımanê tırki lı ser me, zımanê kurdi bıhêre û bıkuje û bı vi awayi Kurdan jı zıman û kultura wan bı dûr bıxe. Kurd dıvê dı warê zımanê xwe da bı ısrar bın û tu tavizê nedın zımankujan.
Zımanê kurdi bındest e û per û baskên wê şıkesti ne. Tu car diyalogeki lı ser himên wekhevi û edaletê dı navbera zımanê kurdi û zımanê tırki da çênebû ye. Sınorên dı navbera zıman û muzika kurdi û tırki da çıqas zelal bın, jı bo me hınde baş e, lewra sınorên şoli û muxlaq Kurdan ber bı zıman û kultura Tırkan va dıkşine.
Rojda ya delal, mala te ava ku tu bı dengê xwe yê xweş û bı qabiliyet û hunera xwe, hızkırına me ya jı bo zıman û kultura me hê ji xwırttır dıki û hêz dıdi me. Her wusa mala kekê te hunermend Çiya ava, ku te ber bı cihana hunera kurdi va kışand û rê lı ber te vekır. Û disa her wusa mala hevserê te hunermend Alettin Aykoç ji ava ku bûye pıştgır û aligırê vê doza piroz ku tu pê rabûyi. Mala we her dem ava û wun her hebın.
Serhad Bapir
28 ê Tebaxa 2007 a.
Têbıni: Ev nıvis cara pêşi dı malpera rızgari'yê da û paşê ji lı Dıhokê dı kovara Nûbûnê da hatiye weşandınê.
Subscribe to:
Posts (Atom)
