18/08/2008
Lı ser Komkujiya Şengalê
Ez qetliama ku lı Şengalê lı hımberê bırayên me, Kurdên Êzıdi pêkhatiye rûreş û rıswa dıkım.
Dıvê pışti bıcıhanina madeya 140 i û destnişankırına sınorên Herema Kurdıstana Federal, heremên ku pırani Kurdên Êzıdi lê dıjin, yani heremên Şêxan û Şengalê tevi Laleşa piroz bıbe parezgeh û Kurdên Êzıdi dı nav Kurdıstana Federal da, bıbın xwedi heremeki otonom. Tenê bı vi awayi wê Kurdên Êzıdi bıgıhijın statuyeki û bı xêra vê statuya siyasi, oli û zaravayi wê lı lı ser axa bav û bapirên xwe dı nav serbestiyê da bıjin û xwe dı bın tehdida qetliam û wendabûnê da nebinın. Dıvê em jı bir nekın ku heta nıha, Kurdên Êzıdi xwe dı bın tehdida teroristên Ereb û eşir û islamistên Kurdan da dıbinın. Ew bı ola xwe ya cıhê û bı zaravayê xwe yê kurmanci, bındestên bındestan nın.
Çewa dı bûyera kuştına 22 karkerên Kurdên Êzıdi lı Musılê da ji xwıya dıkır, Kurdên Êzıdi jı ber ku hem Kurd û xususi ji hem Êzıdi bûn, bûn hedefa teroristên Ereb. Bê guman dı van xırabkariyan da hevkariyeki dı navbera teroristên Ereb, dewletên Suriye, Tırkiye, İran û dewletên mayin yên Ereban da heye.. Herwusa islamistên Kurd yên xwefıroş ji hevkarên van teroristan nın.
Qetliama nıha ya Şengalê, dı heremeki nêzikê “sınorê” Kurdıstana bınxetê dıqewıme. Dıjmınê Kurdan dıxwazın bı rêya qetliam û terorê, heremên Kurdıstanê yên ku bı yên Ereban ra dıbın sınor, jı destê Kurdan derinın. Ev teror beriya demeki kurt jı gundên Kurdan yên çiyayên Hemrinê destpêkırıbû. Me vê senaryoyê dı sala 1979 a da lı Naghadex’a rojhılatê Kurdıstanê da ji dıtıbû.
Dıvê hukımeta Kurdıstanê, dev jı şandına eskerên Kurdan jı bo Bexdayê berde. Nıha agır bı mala me Kurdan keti ye, dıvê em vi agıri vetemırinın. Bı çı awayi dıbe bıla bıbe dıvê Kurdên Êzıdi jı xırabkar û xêrnexwazan werın parastın. Ciyên ku pêşmerge dıvê were şandın dıvê were şandın û ciyên di yên pıçûk da ji dıvê sistema parastına heremi were dayin û jı bo xwe parastınê çek lı xelkê were belavkırınê. Û ya heri muhim ew e ku, şertên ehmniyeti, serbesti û azadiyên Kurdên Êzıdi dıvê wusa pêkwerın ku ew lı ser axa bav û bapirên xwe da bı serbılındi bıjin.
Serhad Bapir 15-8-2007.
Têbıni: Ev nıvis, wek şırove, lı bınê nûçeya komkujiya Şengalê, dı malpera Netkurd’ê http://www.netkurd.com/ da hate weşandın.
Dıvê pışti bıcıhanina madeya 140 i û destnişankırına sınorên Herema Kurdıstana Federal, heremên ku pırani Kurdên Êzıdi lê dıjin, yani heremên Şêxan û Şengalê tevi Laleşa piroz bıbe parezgeh û Kurdên Êzıdi dı nav Kurdıstana Federal da, bıbın xwedi heremeki otonom. Tenê bı vi awayi wê Kurdên Êzıdi bıgıhijın statuyeki û bı xêra vê statuya siyasi, oli û zaravayi wê lı lı ser axa bav û bapirên xwe dı nav serbestiyê da bıjin û xwe dı bın tehdida qetliam û wendabûnê da nebinın. Dıvê em jı bir nekın ku heta nıha, Kurdên Êzıdi xwe dı bın tehdida teroristên Ereb û eşir û islamistên Kurdan da dıbinın. Ew bı ola xwe ya cıhê û bı zaravayê xwe yê kurmanci, bındestên bındestan nın.
Çewa dı bûyera kuştına 22 karkerên Kurdên Êzıdi lı Musılê da ji xwıya dıkır, Kurdên Êzıdi jı ber ku hem Kurd û xususi ji hem Êzıdi bûn, bûn hedefa teroristên Ereb. Bê guman dı van xırabkariyan da hevkariyeki dı navbera teroristên Ereb, dewletên Suriye, Tırkiye, İran û dewletên mayin yên Ereban da heye.. Herwusa islamistên Kurd yên xwefıroş ji hevkarên van teroristan nın.
Qetliama nıha ya Şengalê, dı heremeki nêzikê “sınorê” Kurdıstana bınxetê dıqewıme. Dıjmınê Kurdan dıxwazın bı rêya qetliam û terorê, heremên Kurdıstanê yên ku bı yên Ereban ra dıbın sınor, jı destê Kurdan derinın. Ev teror beriya demeki kurt jı gundên Kurdan yên çiyayên Hemrinê destpêkırıbû. Me vê senaryoyê dı sala 1979 a da lı Naghadex’a rojhılatê Kurdıstanê da ji dıtıbû.
Dıvê hukımeta Kurdıstanê, dev jı şandına eskerên Kurdan jı bo Bexdayê berde. Nıha agır bı mala me Kurdan keti ye, dıvê em vi agıri vetemırinın. Bı çı awayi dıbe bıla bıbe dıvê Kurdên Êzıdi jı xırabkar û xêrnexwazan werın parastın. Ciyên ku pêşmerge dıvê were şandın dıvê were şandın û ciyên di yên pıçûk da ji dıvê sistema parastına heremi were dayin û jı bo xwe parastınê çek lı xelkê were belavkırınê. Û ya heri muhim ew e ku, şertên ehmniyeti, serbesti û azadiyên Kurdên Êzıdi dıvê wusa pêkwerın ku ew lı ser axa bav û bapirên xwe da bı serbılındi bıjin.
Serhad Bapir 15-8-2007.
Têbıni: Ev nıvis, wek şırove, lı bınê nûçeya komkujiya Şengalê, dı malpera Netkurd’ê http://www.netkurd.com/ da hate weşandın.
Dıvê Şêxan bıbe parêzgeh û Êzıdi bıbın xwediyê heremeki otonom
Dı tarixa xwe da, bırayê me yên Êzıdi leqayê gelek zulm û qetliaman hatıne. Ev zulm û tevdekuştın, lı kêleka dewletên mısılman ên Ereb û Tırk, pıraniyê cara bı destê beşek jı Kurdên mısılman va hatıne kırın. Ola Êzıdiya ya yek xwedayi, jı aliyê mısılmanên Kurd, Ereb û Tırk va pıçûk hatiye ditın û Êzıdi ji, jı aliyê wan va her dem layıqê zulm û bındestiyê bûne. (Bê guman dı hın hereman da Kurdên mısılman, Êzıdı, Ermeni, Cıhû û Suryaniyan parastıne û bı hev ra dı nav aşitiyê da jiya ne.) Beşek mezın jı Kurdên Êzıdi dı netica şer, zulm û zorkeriyê da mecbûr mane û dev jı ola xwe berdane û dı van çend sedsalên dawi da bı awayeki dramatik nufusa Êzıdiyan pıçûk bûye. İroj, gelek kesên jı eşirên Kurdên mısılman behs dıkın ku eşirên wan berê Êzıdi bûne, gelek edet û kevneşapiyên Êzıdıtiyê dı jiyana wan a rojane da xwuya dıkın. Her wusa hın eşir hene ku beşeki jı wan bûne mısılman û beşê dınê ji Êzıdi mane.
Êzıdi bı nıfusa xwe ya pıçûk, dı sedsala 20 a da nıkarıbûn rêbertiya tevgereki milli bıkın, ew ji bı anagorê xwe beşdarê tevgera milli bûn û weki ku beşek mezın jı Kurdên mısılman kıri, ew nebûn alıgırên dıjmın. (Serokên hereketa milli heta sala 1947 a û qısmen ji heta 1975 a dı destê şêx û meleyên welatparêz da bû.) Lı Ermenıstanê û lı Gurcıstanê jı nav wan ronakbirên mezın yê mıletê me derketın, ew bûn himdarên vejina zımanê kurdi lı wan deran û tesira wan gıhışt her çar aliyê Kurdıstanê. Ew Kurdên Êzıdi, ku dı dawiya sedsala 19 ya û dı salên 1915-1920 dan da, jı kuştına bı destê leşkerên Tırk û eşirên Kurdên mısılman fılıtin û jı Serhedê revin û çûn, bı rêya Radya Yêrıvanê, Rıya Teze ya bı kurmanci, bı rêya Erebê Şemo, Heciyê Cındi, Qanatê Kurdo û gelek ronakbir û zanayên xwe, ku hın jı wana dı sêwixanan da bê dê û bav mezın bûbûn, hatın hewara Kurdên mısılman (yên ku pışti çend salên dın jı aliyê Tırkên mısılman va hatın şıkandın û bındestkırın). Dema ku dı sala 1963 ya da, dı Radya Yêrivanê da Aslika Qadır a 16 sali, sıtrana anonim a “welatê me Kurdıstan e” yê dıgot, ku hıngê ronakbiran jı tesira şoreşa Berzani yê nemır, jı nışka va nav xwe da vê sıtrana sıpehi çêkırıbûn, wan daxwaz, xewn û hêviyên xwe dıgıhand bı milyonan Kurdên şıkesti û stuxwarên bakûra Kurdıstanê û yên ku lı başûr serihıldabûn. Wan bı hezaran sıtran, çirok û mirasa me ya tarixi jı mırınê fılıtand û disa bı camêri lı me vegerandın.
Dergehê Laleş, 1998, grafika lı ser metal bı asit, 25x18 cm.
Dı Kurdbûn û Kurdmayinê da bırayên me yên Êzıdi jı Kurdên musılman jêhatitır ın. Ka bala xwe bıdıne 200-300 hezar Kurdên mısılman yên Azerbeycanê, gelo çend kes jı wana Kurdiyetiya parast û bı kurmanciya xwe va Kurd man? Pıraniya wan dı nav Azeriyên mısılman da heliyan û wenda bûn. Eyni tışti dewleta Tırkan aniye serê bı sedhezaran Kurdên bakûr. Gelo çıma Kurdên Êzıdi ku wek hıjmar jı Kurdên Azerbeycanê gelek kêmtır bûn ji, lı Ermenistanê û Gurcıstanê bı hemû xusisiyetên xwe va Kurd man. Gelo çıma beşek mezın Kurdên mısılman ên Ermenıstanê dı nav Azeriyên Ermenıstanêda heliyan û wenda bûn. Her çıqas hewqa zulm ku hate serê wan ji, gelo lı ba Kurdên Feyli Kurdbûn û zımanê kurdi muhim e an şiitiya bı zımanê erebi? Ka lı Kurdên mısılman û yên Êzıdi ku lı Almanyayê dıjin bınêrın, gelo ki jı van her du beşên mıletê me bı awayê gışti bı zımanê kurdi dıpeyve?
Lı perça Kurdıstanê a ku dı bın destê Tırkiyê da ye, hıma bêje nıha qet Êzıdi nemane. Ew dı dema şerê PKK ê û dewleta Tırkan da asê man, dev jı gundên xwe yên wêrankıri berdan û pıraniya wan çûne Almanyayê. Ew weki Kurdên mısılman nebûn çehş- qorici û wan anagorê taqeta xwe pışgıri dan gerilayên PKKê. Lê ne PKK û ne ji hereketên dın, bı rola muhim ya Êzıdiyan nehesiyan. Lewra lı gor peymana Lozanê minoriteyên ne mısılman bûbûn xwedi heqên xwe yên oli. Dı pratikê da Yunan, Cuhû, Ermeni û heta dereceyekê Suryani van heqên xwe bıkartanin. Bı rêya karanina wezifeyên xwe oli, wan dı mabetên xwe da dersên oli bı zımanê xwe dıdan şagırt û bawermendên xwe. Jı xwe mektebên Yunanan (û dıbe ku yên Ermeniyan) ji hebûn.
Ku jı salên 1970 yan pê va -ku hereketên kurdi êdi şaxên xwe vedabûn- hereketa kurdi bı Marksizm-Leninizm, bı aqılê çepê Tırka û bı zımanê tırki gêj nebûya, dıkarıbû bı rêya heqên oli yên Kurdên Êzıdi ji hewl bıda, jı bo derz lı politikaya qedexekırına zımanê kurdi bıxısta. Kurdan dıkarıbû bı alikariya hêzên humaniterên dınê, dı mesela ola Êzıdiyan da zorê bıda dewleta Tırka. Çewa ku tê zanin bırayê me yên Êzıdi ol û ayinên xwe bı zımanê kurmanci dıkın, pıraniya kıtêbên wan ên piroz ji disa bı kurmanci ne. Lı ba Kurdên Êzıdi da, du tıştên ku hevdu temam dıkın hene: Netewe û ol. Yani wek mılet ew beşek jı mıletê Kurd ın û wezifeyên xwe yên oli ji bı kurmanci dıkın. Hemû dua, ayin û qewlên wan bı kurdi ne. Belê ew bı kurdi bı Xweda ra dıpeyvın û mabeta wan a piroz ji lı Kurdıstanê ye. Wek hipotez, em bêjın, ku hemû Kurd xwedi ola Êzıdiya bûna û heta Kurd 200 salên di ji bındest bımana, wê wan Kurdbûna xwe bıparasta û wê dı nav Tırk, Ereb, Farıs û Azeriyan da neheliyana.
Lı ba Kurdên mısılman dua, hedis û kıtêba piroz hemû bı zımanê erebi ne û ew weki Tırk, Ereb û Farısan berê xwe dıdın Mekkeyê. Ku dewletên ku Kurdan bındest kırıne û zulım lı Kurdan dıkın ne mısılman bûna, bê guman çewa dı meseleyên Çeçen, Keşmir û Fılıstiniya da ji xwuya dıke, wê ola İslamê dinamizeki bıda hereketa milli ya kurdi. İroj jı Mexreb bıgre heta Endonezyayê, dılxwazi û pıştgıriyeki jı bo Fılıstini, Çeçen û Keşmiriyan heye. Berê, dı dema işgala Sovyetê da, ev tışt jı bo Afganiyan ji wusa bû. Ev pıştgıri hem madi û hem ji manevi ye.Lêbelê berevajiyê vi tışti hatiye serê me: Kurd gelek caran bı navê İslamê jı aliyê dewletên dagırker va hatın xapandın, hereketa milli hate perçekırın û zeyifkırın.
Dema jı aliyê dewletên mısılman va mıletê Kurd hatın bındestkırın û bê heq û huquk hatın hıştın û Kurd hatın kuştın, hemû mıletên mısılman ji çav û guhê xwe lı hewara me gırtın. Gelo jı bo mıletê Kurd ku pıraniya wê mısılman ın, lı kijan dewletê mısılman, jı kijan hereketa İslami dılxwazi û pışgıri hat. Gelo jı bo qurbaniyên bombebarankırına kimyayi ya Helebçe û Enfalê, kijan mıletê mısılman jı bo me Kurdan xwepêşandanegeke pıçûk çêkır. Gelo jı bo heq û serbestiya Kurdan tu qerarên “Rêxıstına Dewletên İslami” hene?
Dewletên dagırker her dem bı rêya ola İslamê (bı şaxên xwe yên sunni, şii û alewitiyê) mıletê me dıhêre û jı Kurdbûnê dûr dıxe. Bı rêya ola me ya hevbeş, heta nıha bı sedhezaran Kurd dev jı Kurdbûna xwe berdan û bûn Tırk, Ereb, Farıs û Azeri.
Her çıqas pıraniya Kurdan mısılmanên sunni bın ji, Kurdbûn ne tenê mısılmanti ye, Kurdên Êzıdi, Alewi, Rêya Heq, Fehli, Cıhu, Xırıstiyan û yên jı baweriyên di û herwusa yên ku baweriyan wan bı tu oli nine ji hemû dıkebın nav malbata mıletê Kurd. Heqê hemûyan heye ku dı nav aşitiyê da bı hev ra bıjin û her kes ji lı ser baweri û ola xwe. Ku ne wusa be hıngê wê Kurd wek mılet her jı hev perçe bıbın û jı hev dûr bıkebın. Çewa ku Kurdên xırıstiyan bûn Ermeni û Suryani, her wusa Kurdên Alewi wê bıbın Tırk, Kurdên Fehli û Şebek ji wê bıbın Ereb û Kurdên Êzıdi ji wê xwe bek mıletek di bıbinın. Hıngê, çewa ku jı nıha va lı Ermenıstanê û Gurcıstanê beşek Êzıdi bûne para devê misyonerên Yahova û Xırıstiyanên dın, wê Êzıdi ji bı nufusa xwe yê pıçûk bı awayê gışti dı bın gef û muhaceretê da jı hev bıkebın.
Pışti sala 1991 ê, beşek jı deverên ku Êzıdi lê dıjin bı tevi Laleşa Piroz ket nav Herema Kurdıstanê û pışti sala 2003 ya deverên dın ji, jı bındestê dıjmın fılıtin û qedera van deverên nûfılıtandi bı madeya 140 i va hate gırêdan. Lê başûra Kurdıstanê ne buhışta hızra netewi û demokrasiyê ye. Pışti 1991 ê defakto heremeki ket bın rêveberiya PDK û YNKê. Ku em bala xwe bıdınê, hıngê dı başûrê Kurdıstanênê da ku 8 hezar pêşmergên PDK û YNK hebûn, 180 hezar ji çehş hebûn. Dı sistema pışti sala 1991 ê a bırakuji û ev deh saliyên hevkariyê da ne pırsên cıvaki helbûn û jı xwe ne ji mumkun bû ku cehşên Seddam bıhata wenda kırın(!). Dı van 15 salan da sistema Kurdan dewlemendên xwe yên hızbi ji çêkırın: Ew kesên ku dı rêveberiya her du partiyên sereke da ne, bûn xwedi gelek imtiyazên abori. Tıcaret, projeyên avakırınên mezın, çapemeni û hemû aliyên ku gıraniya wan dı cıvatê da hene, bı destê van her du partiyan va tê rêvebırın. Halê kesên ku derdorê van her du partiyan da ne gelek xweş bûye, lê halê xelkê, hındık jı berê baştır bûye. Dı nav xelkê da nerazibûneki cıvati heye, pıraniya kesan gazınd jı bertilxwarınê dıkın.
Dı vê sistema PDK û YNK ê da, hereketên islami lı Kurdıstanê rola muhalefetê dıleyzın. Ew dıxwazın jı nerazibûna mılet istifade bıkın û bu rêya rêxıstınên xwe yê legal û illegal hêza xwe mezıntır bıkın. Tunebûna elektrik û benzinê, bêkari û buhabûna tıştan jı bo wan hacetên baş ın da ku dı nav xelkê da propaxanda lı hımber her du partiyên kurdi û hukımeta Herema Kurdıstanê bıkın. Wan dı havina derbasbûyi da lı Sılêymani û lı hın bajarên di, xwepêşandanên kindar lı hımberê idara Kurdi çêkırın. Êrişa lı hımber abideya Helebçeyê yek jı van nımuneya ye. Ew dıji fırotına araq û mey, dıji jınên bê çarşef, dıji qanunen hemdem ên ku heqên jınan tên parastın ın, dıji marşa netewi Ey Reqip û ala kurdi û alfaba kurdi ya bı tipên latini ne. Dılê wan da şerieta İran û Talibana heye. Lı ba wan menfeata ol û Alema İslami lı ser heq û serbestiya Kurdıstanê da ye.
Çewa ku dı qetliama 1ê sıbata 2004ê a ku lı Hewlêrê da çêbû û dı bûyerên gruba “Şêx Zana” û “Ensar el İslam” û kıryarên vê dawiyê yên rêxıstına “Iraqa İslami” da ji xwıya dıke, tehlukeya heri mezın jı bo başûrê Kurdıstanê jı islamistên Kurd tê. Wan heta sala 2003 ya hın heremên Hewraman da bıngehên xwe danibûn û heta çend sal beriya wê wextê ji lı vê heremê hıkumeteki islami avakırıbûn. Hevkariyeki rasterast dı navbera teroristên islamistên Kurd û El Qaide û dewletên xêrnexwazên Kurdan heye. Ew dıkarın jı bo “menfeatê islamê” bı rıheti dı destê dewleta Tırk, Suriye, İran û Ereban da bıbın qatılê heq û serbestiya Kurdan. Ew ê bı hevkariya dıjmınên Kurdan her hewl bıdın da ku arami û rıhetiya Kurdıstanê xıra bıbe û Kurdıstan bıbe weki Iraqa tevlıhev a dojehi. Êdi em ê zêdetır leqayê navên teroristên navnetewi yên esıl Kurd yên weki “Abdul el Heci el Iraqi” werın.
Jı aliyê xêrnexwazên Kurdan va bı karanina terora İslami, me dı despêka salên 1990 i û pê va lı bakûrê Kurdıstanê da dit: Rêvebırên dewleta Tırkan ya Kemalist, ku baweriya wan ewqas bı ola İslamê ra tuneye, bı destê xwe lı bakurê Kurdıstanê “Hızbullaha” ku jı Kurdan pêk dıhat avakırın û malık lı me Kurdan xırakırın. Vêca Hızbullahê bı navê Xweda û dinê İslamê, ew xırabiya ku militarizma Tırkan nıkarıbû bine serê Kurdên sıwil, ani serê me. Bı hezaran ronakbir û siyasetvanên welatparêz hatın kuştın, ev dıjmınê ne diyar tırs û xofeki mezın xıst dılê mılet.
İslamistên Kurd û Erebên Kurdıstanê bı hevkariya dıjmın nıha berê xwe dane bırayê me yê Êzıdiya. Ew dızanın ku çewa ku her bı salan wusa bû, Kurdên mısılman bındestê Erebên mısılman da bûn û Kurdên Êzıdi ji dı bındestê herdûyan da ne.
Êzıdi, 1994, grafika rengin a lı ser dar, 23,5x21 cm.
Zımanê kurdi bındestê yê erebi bû û kurmanci (her wusa Êzıdi ji bı kurmanciya xwe) ji bındestê sorani ye. Pıçûkditına zaravayê kurmanci dı jiyana rojane da pıçûkxıstın û rencide kırına Kurdên ku bı kurmanci dıpeyvın e. Dı vê geremola oli û zaravayi da Êzıdi bı ola xwe ya cuda û bı kurmanciya xwe bındestê hemûyan nın.
Dı nav Êzıdiyan da PDK xwedi hêzeki mezın e. Çewa ku pırani Kurmancên başûr, her wusa pıraniya Êzıdiyan ji dengê xwe (dı hılbıjartına cara pêşi da, jı ber ihmalkari û “tırsa teroristan” sındoqên dengdanê negıhiştın heremên Êzıdiyan) dıdın PDKê. Ev pışgıriya mezın a Kurmanc û Êzıdiya jı bo PDK, xemsariyeki jı bo mafên Kurmanc û Êzıdiyan lı ba PDK çêkıriye. PDK dıfıkıre ku, çewa be Kurmanc û Êzıdi lı pışt mın ın, nexwe ezê berê xwe bıdım Kurdên Soran, da ku dı nav wan da hêza xwe mezıntır bıkım. Ku ne wusa be, em çewa dıkarın izah bıkın, çewa dıbe ku Barzaniyên Kurmanc bı zaravayê sorani dıpeyvın û jı sistema perwerdayi bıgre heta çapemeni çıma dı bın hukımdariya zaravê sorani da ye? Em nabêjın bıla Kurmanci lı ser Soranan were ferz kırın, berevajiyê wê em dıbêjın ku zarokên Kurmancan bı kurmanci herın mektebên kurdi û Kurmanci lı kêleka Sorani bıbe zaravayê resmi yê herema Kurdıstanê. Ew sistema serdestiya sorani ya lı ser kurmanci ku jı aliyê hıkumetên Iraqê û Seddam va hatıbû danin, (lı ser daxwaza dewleta Tırkan- Tırk pışti avakırına dewleta Iraqê, pışti ku ditın vayê zımanê kurdi wê lı Iraqê serbest be, “hassasiyetên” xwe yên derbarê Kurmanci û Kurmancên bakûrê Kurdıstanê bı Iraqê dan qebûlkırın) dıvê nıha ev sistem de-fakto neyê ditın û neyê qebûlkırın.
Dı nav Kurdıstana azad da, tenê bı avakırına heremeki otonom û bı hêz, bı hemû heq û serbestiya oli û zaravayi Êzıdi dıkarın xwe dın bın tehdita kuştın û wendabûnê da nebinın. Ew heremên ku pırani Êzıdi lê dıjin bı tevi Laleşa piroz dıvê dı nav vê herema otonom da be. Dıvê Şêxan bıbe navenda parezgeha Şengalê. Dıvê pışti bıcıhanina maddeya 140i û desnişankırına sınorê Kurdıstana Federal, heq û serbestiya oli ya Êzıdiyan bı vi rengi were qebûl kırın. Dıvê ronakbirên Kurdên Êzıdi bı dengeki bılınd daxwazên bı vi awayi bang bıkın. Dıvê ew fermana kuştına Êzıdiyan a ku dı salên 1915 -1920 dan da dewleta Tırkan da û bı dehhezaran Kurdên Êzıdiyên bakurê Kurdıstanê bı destê leşkerên Tırk û eşirên Kurd yên mısılman va hatın kuştın vê carê dı perçeya Kurdıstana azad da dubare nebe.
Ku bırayên me yên Êzıdi dı heremeki otonom da negıhijın serbestiya xwe, dı parlementoya Kurdıstanê da gruba parlementerên Êzıdi neyê avakırınê û nebın wezirên hıkumeta Kurdıstanê û dı ya Iraqa federal da (ku Iraqa yekgırti bımine) ji parlementer û wezirên Êzıdi tunebın, wê hıngê her dem Êzıdi bıbın hedefa İslamistên Ereb, Kurd û Tırkan. Wê pıçûk werın ditın û wê hergav werın rencide kırın û wê hebo hebo, kom bı kom werın kuştın. Ewçax ji Êzıdiyên ku bıxwazın jı vê hovitiyê bıfılıtın wê jı Kurdıstanê barbıkın û herın ba bırayên xwe yên ku lı Almanyayê dıjin.
Dıvê rêveberiya başûrê Kurdıstanê rê nede vê trajediyê.
Serhad Bapir, 17ê Gulana 2007a.
Têbıni: Ev nıvis cara pêşi dı malpera Rızgari'yê http://www.rizgari.com/ da hate weşandın.
Êzıdi bı nıfusa xwe ya pıçûk, dı sedsala 20 a da nıkarıbûn rêbertiya tevgereki milli bıkın, ew ji bı anagorê xwe beşdarê tevgera milli bûn û weki ku beşek mezın jı Kurdên mısılman kıri, ew nebûn alıgırên dıjmın. (Serokên hereketa milli heta sala 1947 a û qısmen ji heta 1975 a dı destê şêx û meleyên welatparêz da bû.) Lı Ermenıstanê û lı Gurcıstanê jı nav wan ronakbirên mezın yê mıletê me derketın, ew bûn himdarên vejina zımanê kurdi lı wan deran û tesira wan gıhışt her çar aliyê Kurdıstanê. Ew Kurdên Êzıdi, ku dı dawiya sedsala 19 ya û dı salên 1915-1920 dan da, jı kuştına bı destê leşkerên Tırk û eşirên Kurdên mısılman fılıtin û jı Serhedê revin û çûn, bı rêya Radya Yêrıvanê, Rıya Teze ya bı kurmanci, bı rêya Erebê Şemo, Heciyê Cındi, Qanatê Kurdo û gelek ronakbir û zanayên xwe, ku hın jı wana dı sêwixanan da bê dê û bav mezın bûbûn, hatın hewara Kurdên mısılman (yên ku pışti çend salên dın jı aliyê Tırkên mısılman va hatın şıkandın û bındestkırın). Dema ku dı sala 1963 ya da, dı Radya Yêrivanê da Aslika Qadır a 16 sali, sıtrana anonim a “welatê me Kurdıstan e” yê dıgot, ku hıngê ronakbiran jı tesira şoreşa Berzani yê nemır, jı nışka va nav xwe da vê sıtrana sıpehi çêkırıbûn, wan daxwaz, xewn û hêviyên xwe dıgıhand bı milyonan Kurdên şıkesti û stuxwarên bakûra Kurdıstanê û yên ku lı başûr serihıldabûn. Wan bı hezaran sıtran, çirok û mirasa me ya tarixi jı mırınê fılıtand û disa bı camêri lı me vegerandın.
Dergehê Laleş, 1998, grafika lı ser metal bı asit, 25x18 cm.Dı Kurdbûn û Kurdmayinê da bırayên me yên Êzıdi jı Kurdên musılman jêhatitır ın. Ka bala xwe bıdıne 200-300 hezar Kurdên mısılman yên Azerbeycanê, gelo çend kes jı wana Kurdiyetiya parast û bı kurmanciya xwe va Kurd man? Pıraniya wan dı nav Azeriyên mısılman da heliyan û wenda bûn. Eyni tışti dewleta Tırkan aniye serê bı sedhezaran Kurdên bakûr. Gelo çıma Kurdên Êzıdi ku wek hıjmar jı Kurdên Azerbeycanê gelek kêmtır bûn ji, lı Ermenistanê û Gurcıstanê bı hemû xusisiyetên xwe va Kurd man. Gelo çıma beşek mezın Kurdên mısılman ên Ermenıstanê dı nav Azeriyên Ermenıstanêda heliyan û wenda bûn. Her çıqas hewqa zulm ku hate serê wan ji, gelo lı ba Kurdên Feyli Kurdbûn û zımanê kurdi muhim e an şiitiya bı zımanê erebi? Ka lı Kurdên mısılman û yên Êzıdi ku lı Almanyayê dıjin bınêrın, gelo ki jı van her du beşên mıletê me bı awayê gışti bı zımanê kurdi dıpeyve?
Lı perça Kurdıstanê a ku dı bın destê Tırkiyê da ye, hıma bêje nıha qet Êzıdi nemane. Ew dı dema şerê PKK ê û dewleta Tırkan da asê man, dev jı gundên xwe yên wêrankıri berdan û pıraniya wan çûne Almanyayê. Ew weki Kurdên mısılman nebûn çehş- qorici û wan anagorê taqeta xwe pışgıri dan gerilayên PKKê. Lê ne PKK û ne ji hereketên dın, bı rola muhim ya Êzıdiyan nehesiyan. Lewra lı gor peymana Lozanê minoriteyên ne mısılman bûbûn xwedi heqên xwe yên oli. Dı pratikê da Yunan, Cuhû, Ermeni û heta dereceyekê Suryani van heqên xwe bıkartanin. Bı rêya karanina wezifeyên xwe oli, wan dı mabetên xwe da dersên oli bı zımanê xwe dıdan şagırt û bawermendên xwe. Jı xwe mektebên Yunanan (û dıbe ku yên Ermeniyan) ji hebûn.
Ku jı salên 1970 yan pê va -ku hereketên kurdi êdi şaxên xwe vedabûn- hereketa kurdi bı Marksizm-Leninizm, bı aqılê çepê Tırka û bı zımanê tırki gêj nebûya, dıkarıbû bı rêya heqên oli yên Kurdên Êzıdi ji hewl bıda, jı bo derz lı politikaya qedexekırına zımanê kurdi bıxısta. Kurdan dıkarıbû bı alikariya hêzên humaniterên dınê, dı mesela ola Êzıdiyan da zorê bıda dewleta Tırka. Çewa ku tê zanin bırayê me yên Êzıdi ol û ayinên xwe bı zımanê kurmanci dıkın, pıraniya kıtêbên wan ên piroz ji disa bı kurmanci ne. Lı ba Kurdên Êzıdi da, du tıştên ku hevdu temam dıkın hene: Netewe û ol. Yani wek mılet ew beşek jı mıletê Kurd ın û wezifeyên xwe yên oli ji bı kurmanci dıkın. Hemû dua, ayin û qewlên wan bı kurdi ne. Belê ew bı kurdi bı Xweda ra dıpeyvın û mabeta wan a piroz ji lı Kurdıstanê ye. Wek hipotez, em bêjın, ku hemû Kurd xwedi ola Êzıdiya bûna û heta Kurd 200 salên di ji bındest bımana, wê wan Kurdbûna xwe bıparasta û wê dı nav Tırk, Ereb, Farıs û Azeriyan da neheliyana.
Lı ba Kurdên mısılman dua, hedis û kıtêba piroz hemû bı zımanê erebi ne û ew weki Tırk, Ereb û Farısan berê xwe dıdın Mekkeyê. Ku dewletên ku Kurdan bındest kırıne û zulım lı Kurdan dıkın ne mısılman bûna, bê guman çewa dı meseleyên Çeçen, Keşmir û Fılıstiniya da ji xwuya dıke, wê ola İslamê dinamizeki bıda hereketa milli ya kurdi. İroj jı Mexreb bıgre heta Endonezyayê, dılxwazi û pıştgıriyeki jı bo Fılıstini, Çeçen û Keşmiriyan heye. Berê, dı dema işgala Sovyetê da, ev tışt jı bo Afganiyan ji wusa bû. Ev pıştgıri hem madi û hem ji manevi ye.Lêbelê berevajiyê vi tışti hatiye serê me: Kurd gelek caran bı navê İslamê jı aliyê dewletên dagırker va hatın xapandın, hereketa milli hate perçekırın û zeyifkırın.
Dema jı aliyê dewletên mısılman va mıletê Kurd hatın bındestkırın û bê heq û huquk hatın hıştın û Kurd hatın kuştın, hemû mıletên mısılman ji çav û guhê xwe lı hewara me gırtın. Gelo jı bo mıletê Kurd ku pıraniya wê mısılman ın, lı kijan dewletê mısılman, jı kijan hereketa İslami dılxwazi û pışgıri hat. Gelo jı bo qurbaniyên bombebarankırına kimyayi ya Helebçe û Enfalê, kijan mıletê mısılman jı bo me Kurdan xwepêşandanegeke pıçûk çêkır. Gelo jı bo heq û serbestiya Kurdan tu qerarên “Rêxıstına Dewletên İslami” hene?
Dewletên dagırker her dem bı rêya ola İslamê (bı şaxên xwe yên sunni, şii û alewitiyê) mıletê me dıhêre û jı Kurdbûnê dûr dıxe. Bı rêya ola me ya hevbeş, heta nıha bı sedhezaran Kurd dev jı Kurdbûna xwe berdan û bûn Tırk, Ereb, Farıs û Azeri.
Her çıqas pıraniya Kurdan mısılmanên sunni bın ji, Kurdbûn ne tenê mısılmanti ye, Kurdên Êzıdi, Alewi, Rêya Heq, Fehli, Cıhu, Xırıstiyan û yên jı baweriyên di û herwusa yên ku baweriyan wan bı tu oli nine ji hemû dıkebın nav malbata mıletê Kurd. Heqê hemûyan heye ku dı nav aşitiyê da bı hev ra bıjin û her kes ji lı ser baweri û ola xwe. Ku ne wusa be hıngê wê Kurd wek mılet her jı hev perçe bıbın û jı hev dûr bıkebın. Çewa ku Kurdên xırıstiyan bûn Ermeni û Suryani, her wusa Kurdên Alewi wê bıbın Tırk, Kurdên Fehli û Şebek ji wê bıbın Ereb û Kurdên Êzıdi ji wê xwe bek mıletek di bıbinın. Hıngê, çewa ku jı nıha va lı Ermenıstanê û Gurcıstanê beşek Êzıdi bûne para devê misyonerên Yahova û Xırıstiyanên dın, wê Êzıdi ji bı nufusa xwe yê pıçûk bı awayê gışti dı bın gef û muhaceretê da jı hev bıkebın.
Pışti sala 1991 ê, beşek jı deverên ku Êzıdi lê dıjin bı tevi Laleşa Piroz ket nav Herema Kurdıstanê û pışti sala 2003 ya deverên dın ji, jı bındestê dıjmın fılıtin û qedera van deverên nûfılıtandi bı madeya 140 i va hate gırêdan. Lê başûra Kurdıstanê ne buhışta hızra netewi û demokrasiyê ye. Pışti 1991 ê defakto heremeki ket bın rêveberiya PDK û YNKê. Ku em bala xwe bıdınê, hıngê dı başûrê Kurdıstanênê da ku 8 hezar pêşmergên PDK û YNK hebûn, 180 hezar ji çehş hebûn. Dı sistema pışti sala 1991 ê a bırakuji û ev deh saliyên hevkariyê da ne pırsên cıvaki helbûn û jı xwe ne ji mumkun bû ku cehşên Seddam bıhata wenda kırın(!). Dı van 15 salan da sistema Kurdan dewlemendên xwe yên hızbi ji çêkırın: Ew kesên ku dı rêveberiya her du partiyên sereke da ne, bûn xwedi gelek imtiyazên abori. Tıcaret, projeyên avakırınên mezın, çapemeni û hemû aliyên ku gıraniya wan dı cıvatê da hene, bı destê van her du partiyan va tê rêvebırın. Halê kesên ku derdorê van her du partiyan da ne gelek xweş bûye, lê halê xelkê, hındık jı berê baştır bûye. Dı nav xelkê da nerazibûneki cıvati heye, pıraniya kesan gazınd jı bertilxwarınê dıkın.
Dı vê sistema PDK û YNK ê da, hereketên islami lı Kurdıstanê rola muhalefetê dıleyzın. Ew dıxwazın jı nerazibûna mılet istifade bıkın û bu rêya rêxıstınên xwe yê legal û illegal hêza xwe mezıntır bıkın. Tunebûna elektrik û benzinê, bêkari û buhabûna tıştan jı bo wan hacetên baş ın da ku dı nav xelkê da propaxanda lı hımber her du partiyên kurdi û hukımeta Herema Kurdıstanê bıkın. Wan dı havina derbasbûyi da lı Sılêymani û lı hın bajarên di, xwepêşandanên kindar lı hımberê idara Kurdi çêkırın. Êrişa lı hımber abideya Helebçeyê yek jı van nımuneya ye. Ew dıji fırotına araq û mey, dıji jınên bê çarşef, dıji qanunen hemdem ên ku heqên jınan tên parastın ın, dıji marşa netewi Ey Reqip û ala kurdi û alfaba kurdi ya bı tipên latini ne. Dılê wan da şerieta İran û Talibana heye. Lı ba wan menfeata ol û Alema İslami lı ser heq û serbestiya Kurdıstanê da ye.
Çewa ku dı qetliama 1ê sıbata 2004ê a ku lı Hewlêrê da çêbû û dı bûyerên gruba “Şêx Zana” û “Ensar el İslam” û kıryarên vê dawiyê yên rêxıstına “Iraqa İslami” da ji xwıya dıke, tehlukeya heri mezın jı bo başûrê Kurdıstanê jı islamistên Kurd tê. Wan heta sala 2003 ya hın heremên Hewraman da bıngehên xwe danibûn û heta çend sal beriya wê wextê ji lı vê heremê hıkumeteki islami avakırıbûn. Hevkariyeki rasterast dı navbera teroristên islamistên Kurd û El Qaide û dewletên xêrnexwazên Kurdan heye. Ew dıkarın jı bo “menfeatê islamê” bı rıheti dı destê dewleta Tırk, Suriye, İran û Ereban da bıbın qatılê heq û serbestiya Kurdan. Ew ê bı hevkariya dıjmınên Kurdan her hewl bıdın da ku arami û rıhetiya Kurdıstanê xıra bıbe û Kurdıstan bıbe weki Iraqa tevlıhev a dojehi. Êdi em ê zêdetır leqayê navên teroristên navnetewi yên esıl Kurd yên weki “Abdul el Heci el Iraqi” werın.
Jı aliyê xêrnexwazên Kurdan va bı karanina terora İslami, me dı despêka salên 1990 i û pê va lı bakûrê Kurdıstanê da dit: Rêvebırên dewleta Tırkan ya Kemalist, ku baweriya wan ewqas bı ola İslamê ra tuneye, bı destê xwe lı bakurê Kurdıstanê “Hızbullaha” ku jı Kurdan pêk dıhat avakırın û malık lı me Kurdan xırakırın. Vêca Hızbullahê bı navê Xweda û dinê İslamê, ew xırabiya ku militarizma Tırkan nıkarıbû bine serê Kurdên sıwil, ani serê me. Bı hezaran ronakbir û siyasetvanên welatparêz hatın kuştın, ev dıjmınê ne diyar tırs û xofeki mezın xıst dılê mılet.
İslamistên Kurd û Erebên Kurdıstanê bı hevkariya dıjmın nıha berê xwe dane bırayê me yê Êzıdiya. Ew dızanın ku çewa ku her bı salan wusa bû, Kurdên mısılman bındestê Erebên mısılman da bûn û Kurdên Êzıdi ji dı bındestê herdûyan da ne.
Êzıdi, 1994, grafika rengin a lı ser dar, 23,5x21 cm.Zımanê kurdi bındestê yê erebi bû û kurmanci (her wusa Êzıdi ji bı kurmanciya xwe) ji bındestê sorani ye. Pıçûkditına zaravayê kurmanci dı jiyana rojane da pıçûkxıstın û rencide kırına Kurdên ku bı kurmanci dıpeyvın e. Dı vê geremola oli û zaravayi da Êzıdi bı ola xwe ya cuda û bı kurmanciya xwe bındestê hemûyan nın.
Dı nav Êzıdiyan da PDK xwedi hêzeki mezın e. Çewa ku pırani Kurmancên başûr, her wusa pıraniya Êzıdiyan ji dengê xwe (dı hılbıjartına cara pêşi da, jı ber ihmalkari û “tırsa teroristan” sındoqên dengdanê negıhiştın heremên Êzıdiyan) dıdın PDKê. Ev pışgıriya mezın a Kurmanc û Êzıdiya jı bo PDK, xemsariyeki jı bo mafên Kurmanc û Êzıdiyan lı ba PDK çêkıriye. PDK dıfıkıre ku, çewa be Kurmanc û Êzıdi lı pışt mın ın, nexwe ezê berê xwe bıdım Kurdên Soran, da ku dı nav wan da hêza xwe mezıntır bıkım. Ku ne wusa be, em çewa dıkarın izah bıkın, çewa dıbe ku Barzaniyên Kurmanc bı zaravayê sorani dıpeyvın û jı sistema perwerdayi bıgre heta çapemeni çıma dı bın hukımdariya zaravê sorani da ye? Em nabêjın bıla Kurmanci lı ser Soranan were ferz kırın, berevajiyê wê em dıbêjın ku zarokên Kurmancan bı kurmanci herın mektebên kurdi û Kurmanci lı kêleka Sorani bıbe zaravayê resmi yê herema Kurdıstanê. Ew sistema serdestiya sorani ya lı ser kurmanci ku jı aliyê hıkumetên Iraqê û Seddam va hatıbû danin, (lı ser daxwaza dewleta Tırkan- Tırk pışti avakırına dewleta Iraqê, pışti ku ditın vayê zımanê kurdi wê lı Iraqê serbest be, “hassasiyetên” xwe yên derbarê Kurmanci û Kurmancên bakûrê Kurdıstanê bı Iraqê dan qebûlkırın) dıvê nıha ev sistem de-fakto neyê ditın û neyê qebûlkırın.
Dı nav Kurdıstana azad da, tenê bı avakırına heremeki otonom û bı hêz, bı hemû heq û serbestiya oli û zaravayi Êzıdi dıkarın xwe dın bın tehdita kuştın û wendabûnê da nebinın. Ew heremên ku pırani Êzıdi lê dıjin bı tevi Laleşa piroz dıvê dı nav vê herema otonom da be. Dıvê Şêxan bıbe navenda parezgeha Şengalê. Dıvê pışti bıcıhanina maddeya 140i û desnişankırına sınorê Kurdıstana Federal, heq û serbestiya oli ya Êzıdiyan bı vi rengi were qebûl kırın. Dıvê ronakbirên Kurdên Êzıdi bı dengeki bılınd daxwazên bı vi awayi bang bıkın. Dıvê ew fermana kuştına Êzıdiyan a ku dı salên 1915 -1920 dan da dewleta Tırkan da û bı dehhezaran Kurdên Êzıdiyên bakurê Kurdıstanê bı destê leşkerên Tırk û eşirên Kurd yên mısılman va hatın kuştın vê carê dı perçeya Kurdıstana azad da dubare nebe.
Ku bırayên me yên Êzıdi dı heremeki otonom da negıhijın serbestiya xwe, dı parlementoya Kurdıstanê da gruba parlementerên Êzıdi neyê avakırınê û nebın wezirên hıkumeta Kurdıstanê û dı ya Iraqa federal da (ku Iraqa yekgırti bımine) ji parlementer û wezirên Êzıdi tunebın, wê hıngê her dem Êzıdi bıbın hedefa İslamistên Ereb, Kurd û Tırkan. Wê pıçûk werın ditın û wê hergav werın rencide kırın û wê hebo hebo, kom bı kom werın kuştın. Ewçax ji Êzıdiyên ku bıxwazın jı vê hovitiyê bıfılıtın wê jı Kurdıstanê barbıkın û herın ba bırayên xwe yên ku lı Almanyayê dıjin.
Dıvê rêveberiya başûrê Kurdıstanê rê nede vê trajediyê.
Serhad Bapir, 17ê Gulana 2007a.
Têbıni: Ev nıvis cara pêşi dı malpera Rızgari'yê http://www.rizgari.com/ da hate weşandın.
01/07/2008
Çend Dîtin Li Ser Îsmaîl Beşîkçî
Di vê dawîyê da çend nameyên Dr. Îsmaîl Beşîkçî, çend hevpeyvînên ku bi pê ra hatine çêkirin û hin rexneyên li ser Beşîkçî, di malperên înternetê yên Kurdan da hatin weşandin. Bi xêra van name, hevdîtin û hevpeyvînan, em di derbarê PKK da, ji hin dîtinên nû yên Beşîkçî agahdar bûn. Di nav rexneyên ku li Beşîkçî tên kirin da, yên herî hişk û tûj jî, yên Laleş Qaso bûn. L. Qaso yê hêja “nikare bi kerê, baz dide kurtan”.*1
Ez bi xwe dîtinên Î. Beşîkçî yên li ser pirsgirêka Kurdan û Kurdistanê ji sala 1977a û vir va dişopînim, ev dîtinên wî bala min dikşînin. Her wusa ji bo serbestberdana Î. Beşîkçî û paşê jî, bi tevî wî, ji bo serbestberdana berpirsîyarê weşanxana Komalê Recep Maraşli, di navbera salên 1985-1987an da, ez beşdarê gelek kampanyan bûm û min jî, bi hezaran îmze berhev kir. Min di rojnameyên yunanî da li ser xebatên wî nivîsî. Ev kampanya, li Awrupayê ji alîyê alîgirên Rizgarîyê va dihatine çêkirin. Her weha, broşura kurdî - îngîlîzî - tirkî ya li ser têkoşîn û serbestberdana Beşîkçî, ku weşanxana Komalê di sala 1979an da li Tirkîyeyê derxistibû, min bi îmkanên xwe yên ferdî, di sala 1985an da, da wergerandina li ser zimanê yunanî û bi navê Alîgirên Dengê Komalê çap kir û belav kir.
Li ser Î. Beşîkçî îroj dîtinên ji hev gelek cuda di nav me Kurdan da hene, her kes ji alîyekî va li Beşîkçî dinêre. Gelek sedemên vî tiştî hene: Hin kes hê ji salên 1960an va dîtinên wî nas dikin, yên wusa hijmara wan gelek kêm e. Yên ku ramanên Beşîkçî ji pirtûkên wî yên ku di salên 1970yan û pê va hatin çap kirin, nas dikin, ji yên kategorîya yekan zêdetir in, lê yên ku piştî sala 1990an bi ramanên Beşîkçî hisîyane, kategorîya herî mezintir e. Divê em jibîr nekin ku, du pirtûkên nû yên Beşîkçî di salên 1983 û 1984a da li Awrupayê hatin çap kirin û pirtûkekî wî yê ku li Tirkiyê berê hatibû çapkirinê jî, li Awrupayê ji nû va hat weşandin. Pirtûkên ku li Tirkîyê hatibûn çapkirin, ji alîyê weşenxana Komalê û yên li Awrupayê derketin jî, ji alîyê weşanxaneya Dengê Komalê va hatin çap û belav kirin. Çewa ku tê zanîn ev her du weşanxane jî, girêdayê Rızgarîyê bûn.
Çewa tê fêhmkirin di vê dema ku min behskirî da, Î. Beşîkçî di nav kom û rêxistinên Kurdan da tercîha xwe bi koma ku kovara Rizgarîyê derdixist ra kiribû. Ango ramanên Beşîkçî û yên kovara Rizgarîyê dişibîyan hev, li ser karakterê dewleta Tirkiyeyê, li ser Kemalîzm û karekterê serîhildanên Kurdan, çepê Tirk, tevgera Berzanî û di gelek meseleyên din da wekî hev difikirîn. Rêxistin û grubên din yên Kurdan, hingê bala xwe zêde nedidane ramanên Beşîkçî. Hemû rêxistinên Kurdan Marksîst - Lenînîst bûn, her yek ji wan, yen dinê bi navê opurtonîst, revîzyonîst û bi navên din rexne dikir. Rêxistinên Kurdan yên li bakûrê Kurdistanê jî, gruba Rizgarîyê bi “neteweperestîya burjûwazîyê” rexne dikirin. Beşîkçî jî, bi vê grubê ra dida û distand, dîtinên wan jî, di gelek meseleyan da wekî hev bûn. Pişti salên 1975an, dema ku tevgera Kurdan êdî geş bû, pirtûkên wî zêde nehatin xwendin, haya gelek kesî ji ramanên Beşîkçî çênebû. Bê guman gelek sedemên din ên vê meselê hene, yek ji wana jî, têkilîyên çepên Kurd yên bi Partîya Komunîsta Tirkîyê ra bû. Beşîkçî rexnan li TKP dikir û ew tesîra îdeoloîiya Kemalîzmê ya li ser çepên Tirk heyî, destnîşan dikir. Herçi gruba Rizgarî ye, ew jî grubekî radîkal, sekter, jixwerazî bû û xwe di navenda hemû meseleyan da hisdikir.
Îsmaîl Beşîkçî, 1990, grafîka li ser lînoleum, 14x21 cm.
Serhad Bapîr, 5-9-2004.
Têbinî: Ev nivîs berê di van malperên Kurdan da hate weşandin: Rizgarî, Gelawej, Mehname, Avesta.
*1
Gotinên pêşîyan ya Kurdan, ku dibêje “Nikare bi kerê baz dide kurtan” tê wê wateyê: Kesê ku pirsgirêka zehmet û bingehîn nikare çareser bike, berê xwe dide mijara bê feyde. Ev cûreyekî xwe xapandin e. Di vê nivîsê da mebesta van gotinan ev e: Laleş Qasoyê ku bi PKK nikare, berê xwe dide Îsmaîl Beşîkçî.
Ez bi xwe dîtinên Î. Beşîkçî yên li ser pirsgirêka Kurdan û Kurdistanê ji sala 1977a û vir va dişopînim, ev dîtinên wî bala min dikşînin. Her wusa ji bo serbestberdana Î. Beşîkçî û paşê jî, bi tevî wî, ji bo serbestberdana berpirsîyarê weşanxana Komalê Recep Maraşli, di navbera salên 1985-1987an da, ez beşdarê gelek kampanyan bûm û min jî, bi hezaran îmze berhev kir. Min di rojnameyên yunanî da li ser xebatên wî nivîsî. Ev kampanya, li Awrupayê ji alîyê alîgirên Rizgarîyê va dihatine çêkirin. Her weha, broşura kurdî - îngîlîzî - tirkî ya li ser têkoşîn û serbestberdana Beşîkçî, ku weşanxana Komalê di sala 1979an da li Tirkîyeyê derxistibû, min bi îmkanên xwe yên ferdî, di sala 1985an da, da wergerandina li ser zimanê yunanî û bi navê Alîgirên Dengê Komalê çap kir û belav kir.
Li ser Î. Beşîkçî îroj dîtinên ji hev gelek cuda di nav me Kurdan da hene, her kes ji alîyekî va li Beşîkçî dinêre. Gelek sedemên vî tiştî hene: Hin kes hê ji salên 1960an va dîtinên wî nas dikin, yên wusa hijmara wan gelek kêm e. Yên ku ramanên Beşîkçî ji pirtûkên wî yên ku di salên 1970yan û pê va hatin çap kirin, nas dikin, ji yên kategorîya yekan zêdetir in, lê yên ku piştî sala 1990an bi ramanên Beşîkçî hisîyane, kategorîya herî mezintir e. Divê em jibîr nekin ku, du pirtûkên nû yên Beşîkçî di salên 1983 û 1984a da li Awrupayê hatin çap kirin û pirtûkekî wî yê ku li Tirkiyê berê hatibû çapkirinê jî, li Awrupayê ji nû va hat weşandin. Pirtûkên ku li Tirkîyê hatibûn çapkirin, ji alîyê weşenxana Komalê û yên li Awrupayê derketin jî, ji alîyê weşanxaneya Dengê Komalê va hatin çap û belav kirin. Çewa ku tê zanîn ev her du weşanxane jî, girêdayê Rızgarîyê bûn.
Çewa tê fêhmkirin di vê dema ku min behskirî da, Î. Beşîkçî di nav kom û rêxistinên Kurdan da tercîha xwe bi koma ku kovara Rizgarîyê derdixist ra kiribû. Ango ramanên Beşîkçî û yên kovara Rizgarîyê dişibîyan hev, li ser karakterê dewleta Tirkiyeyê, li ser Kemalîzm û karekterê serîhildanên Kurdan, çepê Tirk, tevgera Berzanî û di gelek meseleyên din da wekî hev difikirîn. Rêxistin û grubên din yên Kurdan, hingê bala xwe zêde nedidane ramanên Beşîkçî. Hemû rêxistinên Kurdan Marksîst - Lenînîst bûn, her yek ji wan, yen dinê bi navê opurtonîst, revîzyonîst û bi navên din rexne dikir. Rêxistinên Kurdan yên li bakûrê Kurdistanê jî, gruba Rizgarîyê bi “neteweperestîya burjûwazîyê” rexne dikirin. Beşîkçî jî, bi vê grubê ra dida û distand, dîtinên wan jî, di gelek meseleyan da wekî hev bûn. Pişti salên 1975an, dema ku tevgera Kurdan êdî geş bû, pirtûkên wî zêde nehatin xwendin, haya gelek kesî ji ramanên Beşîkçî çênebû. Bê guman gelek sedemên din ên vê meselê hene, yek ji wana jî, têkilîyên çepên Kurd yên bi Partîya Komunîsta Tirkîyê ra bû. Beşîkçî rexnan li TKP dikir û ew tesîra îdeoloîiya Kemalîzmê ya li ser çepên Tirk heyî, destnîşan dikir. Herçi gruba Rizgarî ye, ew jî grubekî radîkal, sekter, jixwerazî bû û xwe di navenda hemû meseleyan da hisdikir.
Her çiqas piştî lêkolînên berfireh hatibin nivîsîn jî, çewa ku Beşîkçî bi xwe jî dibêje, ramanên wî yên berîya sala 1971an, ji bin tesîra îdeolojîya fermî ya dewleta Tirkan nefilitîne. Ew di pirtûkên xwe yên ku piştî sala 1975an dinivîse da, rexne li ramanên xwe yên berê digre. Beşîkçî di nav pirtûkên xwe yên vê demê da, dibêje ku “Kurdistan kolînîyeke ku di navbera çar dewletên kolonyalîst da hatîye perçe kirin û parve kirin û perça herî mezin di bin destê Tirkîyê da ye. Dewleta Tirk, hebûna Kurdan û Kurdistanê înkar dike û polîtîkaya asîmîlekirin û tunekirina Kurdan daye ber xwe. Ji bo di vê polîtîka xwe da biserbikeve, hê ji salên 1919yan û pê va û zêdetir jî piştî avakirina Komara Tirkîyê, li ser Kurdan polîtîkaya qetlîam, bi darê zorê nefîkirin, qedexekirina navên Kurd, Kurdistanê û zimanê kurdî daye ber xwe. Mîmarê vê polîtîkaya nemirovane û kolonyalîst M. Kemal Atatürk e. Ewî, bi dîktatorî, bi sîstemekî bi “yek partî û yek serok” Tirkîyê birêvabir. M. Kemalê nijadperest, berevajîya rastîya sosyolojîk a civata Tirkîyeyê û Kurdistanê, xwest Tirkîyeke ku ji yek netewe û yek zimanî ê pêkbê avabike. Ji bo di vê armanca xwe ya qirêj da biserbikeve, her xirabîyê anî serê Kurdan. Kemalîstên şoven û nijadperest bi metodên ne zanistî, xwestin Tirkan û zimanê tirkî wek mak û bingeha hemû medenîyet û zimanên cîhane nîşandın.....Li hemberê polîtîkaya kolonyalîst a Tirkan, Kurdan gelek caran serî hildane û berxwe dane, lê ji ber ku Kurd di nav xwe da ne yekgirtî bûn û ji derva tu alîkarîyê nikaribûn bistînin, her car ev serîhildanên Kurdan bi hovîtî, bi qetlîamên mezin hatine perçiqandın...Tevgera M. Kemal ne tevgereki li hemberê emperyalîzmê bû, berevajîyê vîya, Kemalist bi empreyalîzma Îngîlîz û Fransiz û bi Şahitîya Farisan ra ji bo parçekirin û parvekirina Kurdistanê li hev kirin. Bê guman di nav wan da hin xirecir jî çêbûn: Ka ê kî perça herî mezintir a Kurdistanê bistîne...” Beşîkçî rexne li çep, rast û îslamîyên Tirkan jî digre, lewra her yek ji van hêzên sîyasî yên Tirk, ji alîyekî va Kemalîzmê û ew statûya ku Kemalîzmê bi qetlîaman avakirîye, diparêzin.
Îsmaîl Beşîkçî, 1997, grafîka li ser dar, 30,5x23 cm.
Beşîkçî ji bo van dîtinên xwe yên radîkal, di şertên salên 1970yan da ji alîyê tevgera netewi ya Kurdan va, cîyê xwe yê layîq ne dit. Her çiqas ku Beşîkçî ji bo pirtûkên xwe yên li ser Kurdan, ji sala 1979an pê va dîsa tê girtin jî, Kurdên dervayê gruba Rizgarîyê, ji wî aciz bûn û bala xwe nedan li ser ramanên wî. Ne ramanên wî rexne kirin û ne jî parastin. Wê demê pirtûkên Beşîkçî yên qedexekirî, di nav turikan da, bi destan, ji alîyê alîgirên Rizgarîyê va dihate belavkirin.
Rêxistinên Kurdan yên çepgir, zêdetir pişti cunta leşkerî ya 1980yan, haya wan ji Beşîkçî çêbû. Di vir da tesîra pirtûkên Beşîkçî yên ku li Awrupayê hatin weşandin û kampanyayên ku ji bo serbestberdana wî çêdibûn hene. Divê em ji bîr nekin ku Amnesty İnternasyonal û gelek rêxistinên navnetewî yên ku bi azadîya bîr û ramanê va mijûl dibin, gelek caran balê dikişandin li ser rewşa Îsmaîl Beşîkçîyê girtî. Di vê demê da pirtûkekî wî (Nameya Ji Bo UNESKO) ji alîyê weşanxanekî Alman va, bi zimanê almanî hat weşandin.
Bê guman, êdî di weşanên Kurdan yên ku li Awrupayê derdiketin, çi yên rêxistinî û çi jî yên girseyi da, gelek nivîsên li ser Beşîkçî û fotografên wî dihatine weşandin, piştgirîya bi wî ra dihate dîyarkirin.
Di navbera salên 1980 û 1990dan li Tirkîyê tu pirtûkên Îsmaîl Beşîkçî çap nebûn. Di sala 1990î da pirtûka wî ya bi navê “Kolonîya Navdewletî, Kurdistan” li Tirkîyê derket. Heman pirtûk bi tevî pirtûka wî a nû “Zanistî-Îdeolojîya fermî-Demokrasî û Pirsgirêka Kurdî” ku her du jî li Tirkîyê hatibûn qedexe kirin, dîsa di sala 1990î da, ji alîyê Enstîtuya Kurdî a Parîsê va, ji nû va hate çap kirin. Her çiqas di ramanên bingehîn yên Beşîkçî da tu guhertinên berbiçav xwiya nekin jî, di yên li ser hêzên sîyasi yên Kurdan da hin guherîn çêbûbûn. Tercîha ku heta wê çaxê ku li ser Rizgarîyê bû, ê ji niha û pê va, gelek vekîrîtir û xwirttir li ser PKK bûya. Ji niha û pê va wê bi PKK ra bida û bistanda.
Bi dîtinên nû yên Beşîkçî yên li ser PKK ra, alîgirên Rizgarîyê û Kurdên ku zêdetir jî pişti sala 1980yan haya wan ji ramanên Beşîkçî çêbûbû, meriv dikare bêje ku şok bûn. Beşîkçî di şerê PKK û dewleta Tirk da, alîyê PKK digirt. Gelek pesnê PKK û gerîllayan dida, gelek argumentên PKK dubare dikir. Digot ku “Kurd netewekî ketyayî û rizyayî ne, di dîroka kevn a Kurdan da şan û şerefa netewî tuneye, bi PKK, gelê Kurd radibe ser xwe û wê bigihîje mafên xwe”. Di nivîsên xwe da, her çiqas tevgera kurdi a heta wê demê (Bûyera 49an, Partîya Demokrata Kurdıstana Tirkîyê, Komeleyên Kulturî yên Şoreşger ên Rojhilat (DDKO), Rizgarî, Rîya Azadî (Özgürlük Yolu), Komeleyên Kulturî yên Demokratên Şoreşger (DDKD) Kawa û Ala Rizgarî) înkar nake jî, lê dîsa her pesn, her pesna PKK ye, her tişt tên û bi PKK va tên girêdan û wê bi PKK safî bibin.
Di pirtûkên xwe yên pişti sala 1990î da, li kêlaka lêkolînên xwe yên zanistî, zêdetir bala xwe da bûyerên aktuel. Di vê navberê da xwiya dike ku gelek dost û nasên berê yên Beşîkçî, bi pê ra didin û distînin. Ew, ji hin alîyan va rexne li ser PKK dikin û dixwazin bala Beşîkçî bikşînin ser hin alîyên din yên PKK yên negatîf. Tînin bîra Beşîkçî ku, “kengê ewî li ser PKK nivîsî û pesnê wê da, hingê haya PKK ji Îsmaîl Beşîkçî çêbû...” Dihate gotin ku “PKK rêxistineke totalîter û ne demokratîk e, çi dengên muxalîf ku ji nav wê dertên, xweyê wan dengan bi mirinê ceza dike. Gelek caran êrîşê ser gelek qadirên rêxistinên Kurdan kirîye û bi dehan ji vana jî kuştîye. Di bin baskên dewleta Sûrîyê da tê xweyîkirinê û danûsitandinên PKK bi dewletên Îran û İraqê ra jî hene. Xeynî xwe, hemû rêxistin û partîyên Kurdan jî wek ajan û xayîn dibîne...” Îsmaîl Beşîkçî beşek ji van nameyan di pirtûkên xwe da weşand. Nameya ku Îbrahîm Güçlü jê ra şandibû, bêy ku destûrê jê bistîne, pêşî da PKK û paşê jî, di pirtûka xwe da weşand.
Tiştên ku di vê demê da bala meriv dikşîne ev in: Îsmaîl Beşîkçî di wê bawerîyê da ye ku, di şerê di navbera PKK û dewleta Tirk da, ê PKK bigîhije encamekî, ango wê karibe mafên Kurdan bidest bixe. Ji ber vê yekê jî, guhên xwe hima bêje, li rexneyên ku Kurdên din li PKK dikirin, digre. Abdullah Öcalan wek sermîyanê mezin yê netewa Kurd dibîne. Dibêje ku Kurd dive ewî wek ronahîya çavên xwe biparêzin. Li ser têkîlîyên PKK bi dewleta Sûrîyê ra, dibêje ku ev têkilî ji mecbûrîyetê tên û menfeatek hevbeş di navbera wan da heye. Li ser tahrîbata ku ev têkîlî li ser Kurdên Binxetê dike, napeyve. Her wusa, li ser kuştina bi dehan qadirên ji rêxistinên din û endam û berpirsîyarên PKK, tu tişt nabêje. Jêtirê qê bûyerên wusa qet ne qewimîne. Beşîkçî dibêje ku rêxistinên din ên kurdan divê destek û alikarîyê bidin PKK û şerê gerilla, lewra ew ji bo namûs û şerefa Kurdan şer dikin. PKK di propaganda û di kampanyên xwe yên li dijî PDK û YNK ê da, gelek caran di rêza pêşî da navê Beşîkçî bikarani. PKK prestîja navê Beşîkçî ji bo berjewendîyên xwe yên rêxistinî bikaranî. Di derbarê Kurdên din da dezenformasyon da Beşîkçî.
Gelo Beşîkçî tu rexneyan li PKK nekir? Bê guman hin rexneyên hişk û hin rexneyên nerm lê kir. Rexneyên ku li PKK û li hemû Kurdan dihate kirin, li ser nekaranîna zimanê kurdî bû. Li ser bêxemîya Kurdan ya li ser zimanê wan bû. Rexneyên ku bi nermane li PKK dikir, li ser “Yek mirov û yek serokî” bû, Beşîkçî destnîşan dikir ku, ji bo berdewamîya têkoşînê divê bi dehan bi sedan têkoşerên bi karekterên serokan hebin. Ev dîtinên Beşîkçî yên li ser PKK, heta girtina serokê PKK A. Öcalan berdewam kir.
Divê di vir da bê gotin ku, di ramanên Îsmaîl Beşîkçî yên li ser Kemalîzmê, Ataturk û karekterê dewlata Tirkan, çep, rast û îslamîyên Tirkan, giringiya bikaranîna zimanê kurdî, mafên rewa yên Kurdan yên ji bo avakirina dewletekî yekgirtî û serbixwe da, tu guhertin çênebûn. Meriv dikare bêje ku vana ramanên bingehîn yên Î. Beşîkçî ne û ji salên 1971an heta niha her wekî hev in û li gor berjewendîyên maf û siyaseta Kurda ne. Bê guman rexneyên wî, yên ku li ser bêxemî ya Kurdan a di derbarê zimanê wan da, hê tundtir bûne. Ev ramanên Beşîkçî yên li ser zimanê me, wek gotinên zêrîn nin û xwîya dike ku ne tenê PKK, lê rêxıstinên dervayê wê jî van ramanên wî avêtine pişt gohên xwe.
Pirsa zimanê kurdî herdem bala Îsmaîl Beşîkçî dikşîne. Hê di dema ku di zindana Diyarbekirê da mabû (1971) fêrî çend gotinên kurdî bubû. *2 Di wê demê da, Kurdan teşwîk dike da ku di dadgehên dagirkeran da hebûna zimanê kurdî biparêzin û ji wan ra dibêje ku, awayê parastina zimanê kurdî ya herî baş jî, di dadgehanda axaftina bi kurdî ye. Di piştî cunta 1980ya, dema dozger jê dipirse, ew jî ji xwe bawer û qure jê ra dibêje “tu ji ku dizanî ku ez bi kurdî nizanim?”. Ew her dem Kurdan teşwîq dike da ku bi zimanê xwe bipeyvin, bixweynin û binivîsin û bi vî awayî di pratîkê da li hember polîtîka asîmîlasyonê derbikebin. Dema ku Mehdi Zana di dadgehên dagirkeran da, bi kurdî dipeyve, bi kurdî xwe diparêze, Beşîkçî vê bûyerê gelekî giring dibîne.
Beşîkçî her gav gazinda dike ku pirtûkên wî ji alîyê Kurdan va zêde nayên xwendin û Kurd bala xwe nadine ramanên wî. Her wusa dema ku Beşîkçî pesnê PKK dida , ango di navbera salên 1990 û 1999an da jî, gelek ramanên wî yên nû, ku bi berjewendîyên me Kurdan va lihevhatî hene. Ev ramanên wî berevajîya îdeolojî û sîyaseta PKK ne. Ka bala xwe bidinê, gelo ka di sala 1990î da, piştî dagirkirina Kuweytê ji alîyê İraqê va, kîjan rêxistinê Kurd ê Marksîst-Lenînîst (hemû rêxistinên bakûra Kurdistanê Marksîst-Lenînîst bûn) bi awayekî vekirî dikaribû wusa bigota: “Bi kurtayî em dikarin wusa bêjin: Ku li hemberê rejîma Saddam Huseyîn mudaxalekî ji derva çêbibe, divê Kurd jî, di nav ve mudaxaleyê da cîyê xwe bigrin. Ketina rejîma Saddam Huseyîn ê bi xwe ra, hebo hebo ketina rejîmên otorîter û totalîter û yên ku ji alîyê qral, mîr û şêxan va tên hukimkirinê, bîne. Çewa ku di teorîya domîno da çêdibe. Ev jî tê wê wateyê ku ê bi xwe ra, li Rojhilata Navîn avakirina rejîmên demokratîk bîne.” Di heman nivîsa xwe da li ser pirsa “aşîtîyê” li xwartir weha dibêje: “Wek mînak ka em bala xwe bidin xwebêja “Aşîtîya Rojhilata Navîn” ku di van rojan da gelek behsa wê tê kirin. Dîtinên “aşîtîyê” û pratîka aşîtîyê, ji bo Kurdan çi bi xwe ra anîn? Ev gelek eşkere ye ku ew rewşa ku navê “Aşîtîya Rojhilata Navîn” lê kirine, li ser perçekirin û parvekirina Kurdan hatîye avakirin. Tiştê ku vê zîhnîyeta “aşîtîyê” dide Kurdan jî tenê koletî û bindestî ye. Parastina “aşîtîye”, tê wateya berdewamîya statukoyê ye.” Îsmaîl Beşîkçî, Tevlihevîya Kendavê û Kurd, rojnameya Serxwebûn, Cotmeha 1990 an. (Bi zimanê tirkî)
Em gelek baş dizanin ku PKK ew dem li dijî mudaxalekî“emperyalîstî” li hemberê İraqê bû. A.Öcalan ew dem di hevpeyvînekî bi koverekî Yunan (kavara Antî) ra wusa şîreta li Saddam dike: “Ku Amerîka êrîşê İraqê bike, ê Saddam berxwe bide, ê here Kurdistanê, ji wir şerê gerîllatîyê destpêke.” Ev dîtinên PKK, di sala 2003 yan da, hê jî zelaltir xwîya kirin. Ew, mil bi mil bi çepên Tirkan ra li dijî şerê ruxandina rejîma Saddam derketin. Berîya ruxandina Saddam, di Newroza 2003ya da, li Amedê nîv mîlyon Kurdên gêj û efsûnbûyî, li dijî şer derdiketin û ji bo parastına “aşîtîya” ku li jor Î. Beşîkçî gelek baş şirove dike, diqîrîyan. Li bajarên Tirkiyê jî, hêzên çep, rast û îslamî, bi heman daxwazan rabubûn ser pîyan. Ku li Dîyarbekirê hiş û zanabûna Kurdayetîyê hebûya, ê hingê sloganên “Yek ji wan çû, sisê man” biqîrîyana, ê bi hilweşandina rejîma enfal û kîmyayî şa bibûna. Ê Alaya Kurdi bilind bikirana û wek taktîk û mesaja hevkarîyê, du-sê alayên Amerîka û Îngîlîstanê jî bilind bikirana.
Îsmaîl Beşîkçî, 1997, grafîka li ser dar, 30,5x23 cm.
Beşîkçî ji bo van dîtinên xwe yên radîkal, di şertên salên 1970yan da ji alîyê tevgera netewi ya Kurdan va, cîyê xwe yê layîq ne dit. Her çiqas ku Beşîkçî ji bo pirtûkên xwe yên li ser Kurdan, ji sala 1979an pê va dîsa tê girtin jî, Kurdên dervayê gruba Rizgarîyê, ji wî aciz bûn û bala xwe nedan li ser ramanên wî. Ne ramanên wî rexne kirin û ne jî parastin. Wê demê pirtûkên Beşîkçî yên qedexekirî, di nav turikan da, bi destan, ji alîyê alîgirên Rizgarîyê va dihate belavkirin.
Rêxistinên Kurdan yên çepgir, zêdetir pişti cunta leşkerî ya 1980yan, haya wan ji Beşîkçî çêbû. Di vir da tesîra pirtûkên Beşîkçî yên ku li Awrupayê hatin weşandin û kampanyayên ku ji bo serbestberdana wî çêdibûn hene. Divê em ji bîr nekin ku Amnesty İnternasyonal û gelek rêxistinên navnetewî yên ku bi azadîya bîr û ramanê va mijûl dibin, gelek caran balê dikişandin li ser rewşa Îsmaîl Beşîkçîyê girtî. Di vê demê da pirtûkekî wî (Nameya Ji Bo UNESKO) ji alîyê weşanxanekî Alman va, bi zimanê almanî hat weşandin.
Bê guman, êdî di weşanên Kurdan yên ku li Awrupayê derdiketin, çi yên rêxistinî û çi jî yên girseyi da, gelek nivîsên li ser Beşîkçî û fotografên wî dihatine weşandin, piştgirîya bi wî ra dihate dîyarkirin.
Di navbera salên 1980 û 1990dan li Tirkîyê tu pirtûkên Îsmaîl Beşîkçî çap nebûn. Di sala 1990î da pirtûka wî ya bi navê “Kolonîya Navdewletî, Kurdistan” li Tirkîyê derket. Heman pirtûk bi tevî pirtûka wî a nû “Zanistî-Îdeolojîya fermî-Demokrasî û Pirsgirêka Kurdî” ku her du jî li Tirkîyê hatibûn qedexe kirin, dîsa di sala 1990î da, ji alîyê Enstîtuya Kurdî a Parîsê va, ji nû va hate çap kirin. Her çiqas di ramanên bingehîn yên Beşîkçî da tu guhertinên berbiçav xwiya nekin jî, di yên li ser hêzên sîyasi yên Kurdan da hin guherîn çêbûbûn. Tercîha ku heta wê çaxê ku li ser Rizgarîyê bû, ê ji niha û pê va, gelek vekîrîtir û xwirttir li ser PKK bûya. Ji niha û pê va wê bi PKK ra bida û bistanda.
Bi dîtinên nû yên Beşîkçî yên li ser PKK ra, alîgirên Rizgarîyê û Kurdên ku zêdetir jî pişti sala 1980yan haya wan ji ramanên Beşîkçî çêbûbû, meriv dikare bêje ku şok bûn. Beşîkçî di şerê PKK û dewleta Tirk da, alîyê PKK digirt. Gelek pesnê PKK û gerîllayan dida, gelek argumentên PKK dubare dikir. Digot ku “Kurd netewekî ketyayî û rizyayî ne, di dîroka kevn a Kurdan da şan û şerefa netewî tuneye, bi PKK, gelê Kurd radibe ser xwe û wê bigihîje mafên xwe”. Di nivîsên xwe da, her çiqas tevgera kurdi a heta wê demê (Bûyera 49an, Partîya Demokrata Kurdıstana Tirkîyê, Komeleyên Kulturî yên Şoreşger ên Rojhilat (DDKO), Rizgarî, Rîya Azadî (Özgürlük Yolu), Komeleyên Kulturî yên Demokratên Şoreşger (DDKD) Kawa û Ala Rizgarî) înkar nake jî, lê dîsa her pesn, her pesna PKK ye, her tişt tên û bi PKK va tên girêdan û wê bi PKK safî bibin.
Di pirtûkên xwe yên pişti sala 1990î da, li kêlaka lêkolînên xwe yên zanistî, zêdetir bala xwe da bûyerên aktuel. Di vê navberê da xwiya dike ku gelek dost û nasên berê yên Beşîkçî, bi pê ra didin û distînin. Ew, ji hin alîyan va rexne li ser PKK dikin û dixwazin bala Beşîkçî bikşînin ser hin alîyên din yên PKK yên negatîf. Tînin bîra Beşîkçî ku, “kengê ewî li ser PKK nivîsî û pesnê wê da, hingê haya PKK ji Îsmaîl Beşîkçî çêbû...” Dihate gotin ku “PKK rêxistineke totalîter û ne demokratîk e, çi dengên muxalîf ku ji nav wê dertên, xweyê wan dengan bi mirinê ceza dike. Gelek caran êrîşê ser gelek qadirên rêxistinên Kurdan kirîye û bi dehan ji vana jî kuştîye. Di bin baskên dewleta Sûrîyê da tê xweyîkirinê û danûsitandinên PKK bi dewletên Îran û İraqê ra jî hene. Xeynî xwe, hemû rêxistin û partîyên Kurdan jî wek ajan û xayîn dibîne...” Îsmaîl Beşîkçî beşek ji van nameyan di pirtûkên xwe da weşand. Nameya ku Îbrahîm Güçlü jê ra şandibû, bêy ku destûrê jê bistîne, pêşî da PKK û paşê jî, di pirtûka xwe da weşand.
Tiştên ku di vê demê da bala meriv dikşîne ev in: Îsmaîl Beşîkçî di wê bawerîyê da ye ku, di şerê di navbera PKK û dewleta Tirk da, ê PKK bigîhije encamekî, ango wê karibe mafên Kurdan bidest bixe. Ji ber vê yekê jî, guhên xwe hima bêje, li rexneyên ku Kurdên din li PKK dikirin, digre. Abdullah Öcalan wek sermîyanê mezin yê netewa Kurd dibîne. Dibêje ku Kurd dive ewî wek ronahîya çavên xwe biparêzin. Li ser têkîlîyên PKK bi dewleta Sûrîyê ra, dibêje ku ev têkilî ji mecbûrîyetê tên û menfeatek hevbeş di navbera wan da heye. Li ser tahrîbata ku ev têkîlî li ser Kurdên Binxetê dike, napeyve. Her wusa, li ser kuştina bi dehan qadirên ji rêxistinên din û endam û berpirsîyarên PKK, tu tişt nabêje. Jêtirê qê bûyerên wusa qet ne qewimîne. Beşîkçî dibêje ku rêxistinên din ên kurdan divê destek û alikarîyê bidin PKK û şerê gerilla, lewra ew ji bo namûs û şerefa Kurdan şer dikin. PKK di propaganda û di kampanyên xwe yên li dijî PDK û YNK ê da, gelek caran di rêza pêşî da navê Beşîkçî bikarani. PKK prestîja navê Beşîkçî ji bo berjewendîyên xwe yên rêxistinî bikaranî. Di derbarê Kurdên din da dezenformasyon da Beşîkçî.
Gelo Beşîkçî tu rexneyan li PKK nekir? Bê guman hin rexneyên hişk û hin rexneyên nerm lê kir. Rexneyên ku li PKK û li hemû Kurdan dihate kirin, li ser nekaranîna zimanê kurdî bû. Li ser bêxemîya Kurdan ya li ser zimanê wan bû. Rexneyên ku bi nermane li PKK dikir, li ser “Yek mirov û yek serokî” bû, Beşîkçî destnîşan dikir ku, ji bo berdewamîya têkoşînê divê bi dehan bi sedan têkoşerên bi karekterên serokan hebin. Ev dîtinên Beşîkçî yên li ser PKK, heta girtina serokê PKK A. Öcalan berdewam kir.
Divê di vir da bê gotin ku, di ramanên Îsmaîl Beşîkçî yên li ser Kemalîzmê, Ataturk û karekterê dewlata Tirkan, çep, rast û îslamîyên Tirkan, giringiya bikaranîna zimanê kurdî, mafên rewa yên Kurdan yên ji bo avakirina dewletekî yekgirtî û serbixwe da, tu guhertin çênebûn. Meriv dikare bêje ku vana ramanên bingehîn yên Î. Beşîkçî ne û ji salên 1971an heta niha her wekî hev in û li gor berjewendîyên maf û siyaseta Kurda ne. Bê guman rexneyên wî, yên ku li ser bêxemî ya Kurdan a di derbarê zimanê wan da, hê tundtir bûne. Ev ramanên Beşîkçî yên li ser zimanê me, wek gotinên zêrîn nin û xwîya dike ku ne tenê PKK, lê rêxıstinên dervayê wê jî van ramanên wî avêtine pişt gohên xwe.
Pirsa zimanê kurdî herdem bala Îsmaîl Beşîkçî dikşîne. Hê di dema ku di zindana Diyarbekirê da mabû (1971) fêrî çend gotinên kurdî bubû. *2 Di wê demê da, Kurdan teşwîk dike da ku di dadgehên dagirkeran da hebûna zimanê kurdî biparêzin û ji wan ra dibêje ku, awayê parastina zimanê kurdî ya herî baş jî, di dadgehanda axaftina bi kurdî ye. Di piştî cunta 1980ya, dema dozger jê dipirse, ew jî ji xwe bawer û qure jê ra dibêje “tu ji ku dizanî ku ez bi kurdî nizanim?”. Ew her dem Kurdan teşwîq dike da ku bi zimanê xwe bipeyvin, bixweynin û binivîsin û bi vî awayî di pratîkê da li hember polîtîka asîmîlasyonê derbikebin. Dema ku Mehdi Zana di dadgehên dagirkeran da, bi kurdî dipeyve, bi kurdî xwe diparêze, Beşîkçî vê bûyerê gelekî giring dibîne.
Beşîkçî her gav gazinda dike ku pirtûkên wî ji alîyê Kurdan va zêde nayên xwendin û Kurd bala xwe nadine ramanên wî. Her wusa dema ku Beşîkçî pesnê PKK dida , ango di navbera salên 1990 û 1999an da jî, gelek ramanên wî yên nû, ku bi berjewendîyên me Kurdan va lihevhatî hene. Ev ramanên wî berevajîya îdeolojî û sîyaseta PKK ne. Ka bala xwe bidinê, gelo ka di sala 1990î da, piştî dagirkirina Kuweytê ji alîyê İraqê va, kîjan rêxistinê Kurd ê Marksîst-Lenînîst (hemû rêxistinên bakûra Kurdistanê Marksîst-Lenînîst bûn) bi awayekî vekirî dikaribû wusa bigota: “Bi kurtayî em dikarin wusa bêjin: Ku li hemberê rejîma Saddam Huseyîn mudaxalekî ji derva çêbibe, divê Kurd jî, di nav ve mudaxaleyê da cîyê xwe bigrin. Ketina rejîma Saddam Huseyîn ê bi xwe ra, hebo hebo ketina rejîmên otorîter û totalîter û yên ku ji alîyê qral, mîr û şêxan va tên hukimkirinê, bîne. Çewa ku di teorîya domîno da çêdibe. Ev jî tê wê wateyê ku ê bi xwe ra, li Rojhilata Navîn avakirina rejîmên demokratîk bîne.” Di heman nivîsa xwe da li ser pirsa “aşîtîyê” li xwartir weha dibêje: “Wek mînak ka em bala xwe bidin xwebêja “Aşîtîya Rojhilata Navîn” ku di van rojan da gelek behsa wê tê kirin. Dîtinên “aşîtîyê” û pratîka aşîtîyê, ji bo Kurdan çi bi xwe ra anîn? Ev gelek eşkere ye ku ew rewşa ku navê “Aşîtîya Rojhilata Navîn” lê kirine, li ser perçekirin û parvekirina Kurdan hatîye avakirin. Tiştê ku vê zîhnîyeta “aşîtîyê” dide Kurdan jî tenê koletî û bindestî ye. Parastina “aşîtîye”, tê wateya berdewamîya statukoyê ye.” Îsmaîl Beşîkçî, Tevlihevîya Kendavê û Kurd, rojnameya Serxwebûn, Cotmeha 1990 an. (Bi zimanê tirkî)
Em gelek baş dizanin ku PKK ew dem li dijî mudaxalekî“emperyalîstî” li hemberê İraqê bû. A.Öcalan ew dem di hevpeyvînekî bi koverekî Yunan (kavara Antî) ra wusa şîreta li Saddam dike: “Ku Amerîka êrîşê İraqê bike, ê Saddam berxwe bide, ê here Kurdistanê, ji wir şerê gerîllatîyê destpêke.” Ev dîtinên PKK, di sala 2003 yan da, hê jî zelaltir xwîya kirin. Ew, mil bi mil bi çepên Tirkan ra li dijî şerê ruxandina rejîma Saddam derketin. Berîya ruxandina Saddam, di Newroza 2003ya da, li Amedê nîv mîlyon Kurdên gêj û efsûnbûyî, li dijî şer derdiketin û ji bo parastına “aşîtîya” ku li jor Î. Beşîkçî gelek baş şirove dike, diqîrîyan. Li bajarên Tirkiyê jî, hêzên çep, rast û îslamî, bi heman daxwazan rabubûn ser pîyan. Ku li Dîyarbekirê hiş û zanabûna Kurdayetîyê hebûya, ê hingê sloganên “Yek ji wan çû, sisê man” biqîrîyana, ê bi hilweşandina rejîma enfal û kîmyayî şa bibûna. Ê Alaya Kurdi bilind bikirana û wek taktîk û mesaja hevkarîyê, du-sê alayên Amerîka û Îngîlîstanê jî bilind bikirana.
Îsmaîl Beşîkçî, 1990, grafîka li ser lînoleum, 14x21 cm.
Ez vegerim li ser ramanên Î. Beşîkçî, ka di sala 1992 yan da li ser pirsgirêka zimanê kurdî çi dibêje: “.. Ji ber ku çewa ku hewce ye, bala xwe nadine kurdî, li Kurdistana Bakûr kêmasiyekîyek mezin ên tevgerên Kurd û her wusa ya PKK heye. Belavok bi tirkî tên weşandin. Kovar bi tirkî tên weşandin. Axaftin û gotûbêjên ku, du Kurd di navbera xwe da dikin bi tirkî çêdibin...Dîtineki ku PKK behs dike heye. Vê dîtinê Sekreterê Giştî ya PKK Abdullah Öcalan, di sala 1989a da, di hevpeyvîna ku bi Rêvebirê Giştî ya Weşanê a kovara “2000 e Doğru” yê, Doğu Perînçek ra kir da, îfade kir. Bi kurtayî wusa tê gotin: Em ê heta demekî din jî, di karanîna (zimanê) tirkî da berdewam bin. Dema ku me dewleta xwe avakir, hingê em ê giranîya xwe bidin ser kurdî. Her wusa em dikarin piştî ku em dewleta xwe ava bikin jî, kar û barên xwe demekî din jî bi tirkî berdewam bikin...” Di heman nivîsê da, li jêrê, dema ku Beşîkçî behsa salên girtîgehê yên serdema cuntaya 1971a dike, ji bo girtîyên Kurd wusa dibêje: “Eşkere ye ku bi tirkî axaftin ne şoreşgerî, ne enternasyonalîzm û ne jî sosyalizm e. Em dikarin vîya wek zêdegavîya kolonyalîzmê û teslîmbûyîna li himber polîtîkayên asîmîlasyanê ya kolonyalîstan bihesibînin. Lewra kolonyalîst jî, Kurdên bi vî rengî dixwazin. Kurdên ku bi tirkî dipeyvin, ku hemû pirsgirêken xwe bi tirkî behs dikin û du qurişan bi (zimanê) kurdî nadin...” “Ji xeynî vana, têkilîyekî xwirt û organîk di navbera ziman û ramanê da, di navbera ziman û naveroka ramanê da heye. Ku wun bi tirkî bipeyvin, hingê wun ê bi tirkî bifikirin, nexwe wun ê wek Tirkekî bifikirin. Wun ê hewl bidin xwe û pirsgirêka kurdî da jî bi tirkî bifikirin. Ku wun bi kurdî biaxivin, hingê wun ê bi kurdî bifikirin, wun ê wek Kurdekî bifikirin. Di pirsgirêka Kurdî da gelek giring e ka meriv wek Tirkekî difikire an wek Kurdekî difikire. Piştî demekî, îdeolojîya fermî ya Tirk, dikebe binê şiûra wî kesê ku bi tirkî dipeyve, qenebî ritama xwe li wê derê dihêle.
Nexwe bi zimanê kurdî mijûlbûn wek xebatekî acîl dertê meydanê. Gelek kar û barên Kurdan hene, ku nabe ku bavêjin pişt guhên xwe an jî dev ji wan berdin...Bi kurdî axaftin, bi kurdî nivîsîn jî, divê ku di nav van kar û baran da bin... Di pêvajoya niha da, li Bakûra Kurdistanê bi kurdî xwendina Quranê jî şoreşgerî ye, bi kurdî xwendina Mewlîdê jî şoreşgerî ye...”Hevpeyvina bi rojnameya Serxwebûn’ê ra, 28ê Gulana 1990. Îsmaîl Beşîkçî, Dîtinên Li Ser PKK, Berdêla Serbestîyê, Weşanên Melsa, 1992 Rûpelên 81- 89). (Bi zimanê tirkî.)
Îsmaîl Beşîkçî di pirtûkekî din da li ser têkîlîyên Kurd, Fîlîstînî û Cıhûyan da weha dibêje: “Qet bêfêde ye, ku Kurd li Rojhilata Navîn da, bi tesîra şovenîzma Ereban dijminahîya Îsraîlê bikin. Kurd bi civata Cihûyan re dikarin hin jî têkîlîyên germ deynin. Kurd nikarin sazgehên demokratîk yên civata Îsraîl nebînin. Civata Cihuyan, hevkarên Kurdan ê tabîî ye....” Îsmaîl Beşîkçî behsa alîkarî û sempatîya rêxıstînên Kurdan ya bi tevgera Filîstînîyan ra jî dike, lê destnîşan dike ku tevgera Filîstînîyan tu car nebûye xwedî helwestên bi vî rengî, piştgirî û dilxwazîya xwe ji bo gelê Kurd tu caran nîşan nedaye û di ser da jî “...Serîhildan têk çûn (yên Kurdan 1991) Saddam Huseyîn ew çekên kîmyayî yên ku nikaribû li hemberê Hêzên Hevkar (Mutefîk) bikarbîne, dîsa li hemberî Kurdan bi awayekî aktîv bi kar anî. Herweha di demekî weha da, Filîstînîyan bi hêzên Saddam re li hemberî Kurdan şer kirin...” Pirtûka Îsmaîl Beşîkçî, Çend Gotin Li Ser Ronakbîrên Kurd, wergêra kurdî yên J. Espar û Amed Tîgrîs 1992. Weşanên Rewşen, Swed. (Rûpelên 89 û 100)
Nexwe bi zimanê kurdî mijûlbûn wek xebatekî acîl dertê meydanê. Gelek kar û barên Kurdan hene, ku nabe ku bavêjin pişt guhên xwe an jî dev ji wan berdin...Bi kurdî axaftin, bi kurdî nivîsîn jî, divê ku di nav van kar û baran da bin... Di pêvajoya niha da, li Bakûra Kurdistanê bi kurdî xwendina Quranê jî şoreşgerî ye, bi kurdî xwendina Mewlîdê jî şoreşgerî ye...”Hevpeyvina bi rojnameya Serxwebûn’ê ra, 28ê Gulana 1990. Îsmaîl Beşîkçî, Dîtinên Li Ser PKK, Berdêla Serbestîyê, Weşanên Melsa, 1992 Rûpelên 81- 89). (Bi zimanê tirkî.)
Îsmaîl Beşîkçî di pirtûkekî din da li ser têkîlîyên Kurd, Fîlîstînî û Cıhûyan da weha dibêje: “Qet bêfêde ye, ku Kurd li Rojhilata Navîn da, bi tesîra şovenîzma Ereban dijminahîya Îsraîlê bikin. Kurd bi civata Cihûyan re dikarin hin jî têkîlîyên germ deynin. Kurd nikarin sazgehên demokratîk yên civata Îsraîl nebînin. Civata Cihuyan, hevkarên Kurdan ê tabîî ye....” Îsmaîl Beşîkçî behsa alîkarî û sempatîya rêxıstînên Kurdan ya bi tevgera Filîstînîyan ra jî dike, lê destnîşan dike ku tevgera Filîstînîyan tu car nebûye xwedî helwestên bi vî rengî, piştgirî û dilxwazîya xwe ji bo gelê Kurd tu caran nîşan nedaye û di ser da jî “...Serîhildan têk çûn (yên Kurdan 1991) Saddam Huseyîn ew çekên kîmyayî yên ku nikaribû li hemberê Hêzên Hevkar (Mutefîk) bikarbîne, dîsa li hemberî Kurdan bi awayekî aktîv bi kar anî. Herweha di demekî weha da, Filîstînîyan bi hêzên Saddam re li hemberî Kurdan şer kirin...” Pirtûka Îsmaîl Beşîkçî, Çend Gotin Li Ser Ronakbîrên Kurd, wergêra kurdî yên J. Espar û Amed Tîgrîs 1992. Weşanên Rewşen, Swed. (Rûpelên 89 û 100)
Min li jorê ji nivîsî, ramanên bingehîn yên Îsmaîl Beşîkçî ji sala 1971 heta niha hima hima qet neguhirîne. Ewî wek Doğu Perînçek, Mîhrî Belî, Yalçin Küçük û gelekên din xwe nêzîkê PKK nekir. Ewî jî, wek bi hezaran endam û qadirên berê yên rêxistinên din ên Kurdan, bi awakî hîssî xwe nêzîkê PKK kir. Ewî jî bawer dikir ku wê Kurd bi serkêşîya PKK bigîhîjin encamekî, wê mafên Kurdan bidestxin. Pişti girtina Öcalan û pêvajoya Îmralîyê, Beşikçî, ji wan Kurdên navborî gelek bileztir xwe ji PKK dûr kir. Li gor Beşîkçî tu alîyên qenc yê Kemalîzmê ji bo Kurdan tune ne. M. Kemal Atatürk mîmarê vê polîtîkaya nîjadperest û şoven e. Çend gotinên wî yên berîya 1923 yan, ji bo xapandina Kurdan bûn û ev gotin wek dokumentên reş ya dîroka Tirkan û Kurdan nin. Tiştên ku dewleta M. Kemal anî serê Kurdan nayê revîze kirin, ango çewa ku neqewimîbin kes nikare bide nîşandan.
Bê guman divê em ramanên Beşîkçî yên li ser PKK (1990-1999) rexne bikin, lê divê em li hemberê wî êrîşkar û kîndar nebin. Ez bawer dikim ku wê Beşîkçî bi xwe jî, beşek ji wan dîtinên xwe rexne bike. Hin dezenformasyonên ku derbarê rêxistinên Kurdan da ku PKK dane wî, wê deşîfre bike. Dezenformasyonên wusa, di derbarê başûra Kurdistanê da gelek in. İroj, ji bo berjewendîyên Kurdan, parastina statûya başûra Kurdistanê gelek muhim e. Divê dîtinên Beşîkçî yên di vê meselê da em hînbibin.
Divê Beşîkçî gotûbêj bike, gelo ku A. Öcalan di dadgeha Îmralîyê da, xwe bi zimanê kurdî biparasta wê çiqas xizmeta zimanê kurdî bikira? Ew qedexeya ku li ser zimanê kurdî heye, wê çewa li cîhanê deng veda? Kurdîya wî ewqas baş nîn bû, lê disa jî têrê dikir ku xwe biparêze, gelo çima wusa nekir? Çima terafdarên wî vê pirsê ji wî û ji xwe nekirin? Çima PKK ji xwe ra serokekî nû hilnebijart û rêxistinekî hewqas mezin, li benda du gotinên ku ê di bin qontrola dewletê da derbiketana derva, ma û dimîne? Ew sîyasetvanên Tirk yên çep, yên ku berê bi pê ra didan û distandin di vê pêvajoyê da çi rolî leyîstin? Çima ew di warê îdeolojîkî da, teslîmê Kemalîzmê bû? Ew çima bi israr li hemberê destkeftinên Kurdên başûra Kurdistanê dertê? Di rexneyên xwe da, ku berê Kurdên dervayê PKK, li Öcalan dikirin, çiqas rast derketin? Çi tehlûke li pêş PKK û terafdarên wê hene?...
Li hember asîmîlasyonê, çerxa hêrandina ziman û kesayetîya kurdî, ramanên Î. Beşîkçî gelek giranbuha ne. Divê ku em van nêrînan biparêzin û belav bikin. Dîtinên wî yên li ser PKK yên piştî girtina A. Öcalan jî muhîm in, lê ev dîtin heta niha perçe perçe û kêm gihîştine ber destê me. Her wusa îmkanên Beşîkçî tune ne ku berhemên bi zimanê kurdî dertên bişopîne. Divê Kurdên kurdîaxêf berhemên nivîskar û sîyasetvanên Kurd bi Beşîkçî bidin naskirin. Hingê Beşikçi wê bi wan bihise û bi hêsanî ronakbîrên Kurdan rexne neke, qenebî çewa ku berê dikir wê neke.
Piştî girtina A. Öcalan, ez leqayê van dîtinên Îsmaîl Beşîkçî yên ser polîtîkaya PKK û zimanê kurdî hatim:
“Sedema vê teslîmîyeta îdeolojîk û polîtîk ya niha jî, pratîka rizyayî ya Öcalan e. Ca em bifikirin ku, tenê Yalçın Küçük neçû û Öcalan nedît, wek mînak di destpêka 1999 an da, dema ku Öcalan li Roma yê bû, yên ku jê ra gotin “Abdullah berxwe bide” hebûn. Dibe ku yên wusa yên herî zehftir bin. Öcalan çima îtîbarê van pêşnîyarîyan nekir? Gelo êdî li Îmralîyê tu însîyatîfa Öcalan mabû da ku guh bide dostên xwe? Serokekî dırust, gohê xwe dide her kesi, lê ji bawerîya xwe jî tu tawîzan nade.” Meha 12 a sala 2002 ya, Nameya ji Mamoste Beşîkçî, Kovara Serbestî, ku li Tirkiyê tê weşandin, paşê di malpera Nasname’yê da jî hate weşandin. (Bi zimanê tirkî)
Di hevdîtinekî kurt ku Aydin Dere bi Î. Beşîkçî ra kiribû da, “Mijara ku heri zêde mamoste Beşîkçî li serê disekinî ew bû: Pêvajoya polîtîk çi dibe bila bibe, sazîyên Kurdan û Kurd di her warê jîyanê da divê li zimanê kurdî xwedî derkebin. Dema ku em dibêjin “Neteweyek, bi zimanê xwe heye”, di nav sedema heta îroj mayîna Kurdan da, axaftin û parastina zimanê kurdî jî heye. Dibêje ku “Ku Kurdan zimanê xwe wenda kiribûna, wê hingê nikaribûna wek netewekî cuda hebûna xwe îddîa bikirana.” Mamoste Beşîkçî dibêje ku ji ber vê yekê, di nav malê da, di karên rojane da, di sîyasetê da, di dîplomasîyê da bi rik û înad divê jîyan bi tevayî bi kurdî be û wusa didomîne “Ne şert e ku meriv baş bi ziman bizanibe, lê bi israr, bi kurdîya ku sedema hebûnê ye, bi kurdîya heyî be jî divê Kurd hewl bidin û bipeyvin...” Aydin Dere, Beşîkçî: Divê Her bi Kurdî were axaftin, Malpera Rojname, 22-01-2004. (Bi zimanê tirkî)
Her weha Nîmet Tanrikulu jî hevpeyvînek bi Î. Beşîkçî ra kir. Di vê hevpeyvînê da Beşîkçî weha dibêje “Lê ew (Kurd) xwe ji bo mafên Öcalan bisinor dikin. Divê ev bibe, lê têrê nake, ne bes e. Divê ne karên wan be, ku berjewendîyên dewletê nîşanê wê bidin. Ne karê wan e ku ji dewletê ra bêjin “ku tu destên xwe dirêjî me bikî, tu yê li Rojhilata Navîn û li Asyayê bibî hêzekî mezin.”. Ev yek wan ji hev tarûmar dike. Şertên rizîbûnê avadıke. ...” Nîmet Tanrikulu, Hevpeyvîna bi Îsmaîl Beşîkçî ra, Kovara “78 liler Tükenmez”, hejmara 4 a. Tîrmeh û Tebaxa 2004 a, herweha malpera Gelawêj (Bi zimanê tirkî).
Bê guman divê em ramanên Beşîkçî yên li ser PKK (1990-1999) rexne bikin, lê divê em li hemberê wî êrîşkar û kîndar nebin. Ez bawer dikim ku wê Beşîkçî bi xwe jî, beşek ji wan dîtinên xwe rexne bike. Hin dezenformasyonên ku derbarê rêxistinên Kurdan da ku PKK dane wî, wê deşîfre bike. Dezenformasyonên wusa, di derbarê başûra Kurdistanê da gelek in. İroj, ji bo berjewendîyên Kurdan, parastina statûya başûra Kurdistanê gelek muhim e. Divê dîtinên Beşîkçî yên di vê meselê da em hînbibin.
Divê Beşîkçî gotûbêj bike, gelo ku A. Öcalan di dadgeha Îmralîyê da, xwe bi zimanê kurdî biparasta wê çiqas xizmeta zimanê kurdî bikira? Ew qedexeya ku li ser zimanê kurdî heye, wê çewa li cîhanê deng veda? Kurdîya wî ewqas baş nîn bû, lê disa jî têrê dikir ku xwe biparêze, gelo çima wusa nekir? Çima terafdarên wî vê pirsê ji wî û ji xwe nekirin? Çima PKK ji xwe ra serokekî nû hilnebijart û rêxistinekî hewqas mezin, li benda du gotinên ku ê di bin qontrola dewletê da derbiketana derva, ma û dimîne? Ew sîyasetvanên Tirk yên çep, yên ku berê bi pê ra didan û distandin di vê pêvajoyê da çi rolî leyîstin? Çima ew di warê îdeolojîkî da, teslîmê Kemalîzmê bû? Ew çima bi israr li hemberê destkeftinên Kurdên başûra Kurdistanê dertê? Di rexneyên xwe da, ku berê Kurdên dervayê PKK, li Öcalan dikirin, çiqas rast derketin? Çi tehlûke li pêş PKK û terafdarên wê hene?...
Li hember asîmîlasyonê, çerxa hêrandina ziman û kesayetîya kurdî, ramanên Î. Beşîkçî gelek giranbuha ne. Divê ku em van nêrînan biparêzin û belav bikin. Dîtinên wî yên li ser PKK yên piştî girtina A. Öcalan jî muhîm in, lê ev dîtin heta niha perçe perçe û kêm gihîştine ber destê me. Her wusa îmkanên Beşîkçî tune ne ku berhemên bi zimanê kurdî dertên bişopîne. Divê Kurdên kurdîaxêf berhemên nivîskar û sîyasetvanên Kurd bi Beşîkçî bidin naskirin. Hingê Beşikçi wê bi wan bihise û bi hêsanî ronakbîrên Kurdan rexne neke, qenebî çewa ku berê dikir wê neke.
Piştî girtina A. Öcalan, ez leqayê van dîtinên Îsmaîl Beşîkçî yên ser polîtîkaya PKK û zimanê kurdî hatim:
“Sedema vê teslîmîyeta îdeolojîk û polîtîk ya niha jî, pratîka rizyayî ya Öcalan e. Ca em bifikirin ku, tenê Yalçın Küçük neçû û Öcalan nedît, wek mînak di destpêka 1999 an da, dema ku Öcalan li Roma yê bû, yên ku jê ra gotin “Abdullah berxwe bide” hebûn. Dibe ku yên wusa yên herî zehftir bin. Öcalan çima îtîbarê van pêşnîyarîyan nekir? Gelo êdî li Îmralîyê tu însîyatîfa Öcalan mabû da ku guh bide dostên xwe? Serokekî dırust, gohê xwe dide her kesi, lê ji bawerîya xwe jî tu tawîzan nade.” Meha 12 a sala 2002 ya, Nameya ji Mamoste Beşîkçî, Kovara Serbestî, ku li Tirkiyê tê weşandin, paşê di malpera Nasname’yê da jî hate weşandin. (Bi zimanê tirkî)
Di hevdîtinekî kurt ku Aydin Dere bi Î. Beşîkçî ra kiribû da, “Mijara ku heri zêde mamoste Beşîkçî li serê disekinî ew bû: Pêvajoya polîtîk çi dibe bila bibe, sazîyên Kurdan û Kurd di her warê jîyanê da divê li zimanê kurdî xwedî derkebin. Dema ku em dibêjin “Neteweyek, bi zimanê xwe heye”, di nav sedema heta îroj mayîna Kurdan da, axaftin û parastina zimanê kurdî jî heye. Dibêje ku “Ku Kurdan zimanê xwe wenda kiribûna, wê hingê nikaribûna wek netewekî cuda hebûna xwe îddîa bikirana.” Mamoste Beşîkçî dibêje ku ji ber vê yekê, di nav malê da, di karên rojane da, di sîyasetê da, di dîplomasîyê da bi rik û înad divê jîyan bi tevayî bi kurdî be û wusa didomîne “Ne şert e ku meriv baş bi ziman bizanibe, lê bi israr, bi kurdîya ku sedema hebûnê ye, bi kurdîya heyî be jî divê Kurd hewl bidin û bipeyvin...” Aydin Dere, Beşîkçî: Divê Her bi Kurdî were axaftin, Malpera Rojname, 22-01-2004. (Bi zimanê tirkî)
Her weha Nîmet Tanrikulu jî hevpeyvînek bi Î. Beşîkçî ra kir. Di vê hevpeyvînê da Beşîkçî weha dibêje “Lê ew (Kurd) xwe ji bo mafên Öcalan bisinor dikin. Divê ev bibe, lê têrê nake, ne bes e. Divê ne karên wan be, ku berjewendîyên dewletê nîşanê wê bidin. Ne karê wan e ku ji dewletê ra bêjin “ku tu destên xwe dirêjî me bikî, tu yê li Rojhilata Navîn û li Asyayê bibî hêzekî mezin.”. Ev yek wan ji hev tarûmar dike. Şertên rizîbûnê avadıke. ...” Nîmet Tanrikulu, Hevpeyvîna bi Îsmaîl Beşîkçî ra, Kovara “78 liler Tükenmez”, hejmara 4 a. Tîrmeh û Tebaxa 2004 a, herweha malpera Gelawêj (Bi zimanê tirkî).
Serhad Bapîr, 5-9-2004.
Têbinî: Ev nivîs berê di van malperên Kurdan da hate weşandin: Rizgarî, Gelawej, Mehname, Avesta.
*1
Gotinên pêşîyan ya Kurdan, ku dibêje “Nikare bi kerê baz dide kurtan” tê wê wateyê: Kesê ku pirsgirêka zehmet û bingehîn nikare çareser bike, berê xwe dide mijara bê feyde. Ev cûreyekî xwe xapandin e. Di vê nivîsê da mebesta van gotinan ev e: Laleş Qasoyê ku bi PKK nikare, berê xwe dide Îsmaîl Beşîkçî.
Laleş Qasoyê ku hê di dema ku di zindana Dîyarbekirê da bû ji PKKê veqetîbû, di vê nivîsa xwe da (Bi Daşilqazî Kirina PKKê Re İlmdariya Simaîl Beşîkçî Jî Zelal Bû! 19-08-2004 Malpera Rizgarî) rexne li Îsmaîl Beşîkçî digre û dibêje ku, "dema ku ez di sala 1991ê da ji zindana Diyarbekirê serbest hatim berdan çûm gundê xwe, haya min ji rastîya PKK hebû, min wê rexne dikir. Lê min ji kê ra behsa van ramanên xwe dikir, ewana her gav ji min ra digotin ku “Ma tu ji Seydayê Beşikçî zanatir î ku tu li dijî PKKê disekinî!…”." Ew ,dibêje ku "gelek xortên nas bi van ramanan ketin nav refên gerîlla û paşê jî mirin, di vê pêvajoyê da berpirsîyarîya Beşîkçî jî heye."
*2
*2
Min digot qê Îsmaîl Beşîkçî kêm be jî bi zimanê kurdî hîn bûye, lê ne wusa ye, ez şaş derketim. Ev kêmasîyekî Beşîkçî ye, ku bixwesta karibû kurdî hînbibûya, lewra en hindik ev 55 sal in ku bi Kurdan ra ketîye têkîlîyê, ku ji van salan jî, 17 salan bi tevî girtîyên Kurd di zindanên Tirkan da maye. Gelek Kurdologên biyanî bi zimanê kurdî fêrbûne, Kurdologê mezin Beşîkçî jî dikaribû hînbibe û vê yekê di derbara Kurdan da ê zêdetir îmkanan bidaya wî.
Di sala 2013 a da kekê Evdila Uzun (Ewdil Dirêj) di nivîsekî xwe ya bi kurdî ya li ser Îsmaîl Beşîkçî da, rexneyekî dostane li Beşîkçî digre ku ew fêrî zimanê kurdî nebûye. Evdila Uzunê (Ewdil Dirêj) ku demeki di doza Rizgarî da girtî bû û di mehkemên Tirkan da xweparastina xwe bi zimanê kurdî kiribû, di nîvîsa xwe ya bi navê “Rûmet û Beşîkçî” da (5ê Gulana 2013a, malpera Avestakurd), bi awayekî gelek pozîtîvî behsa Îsmaîl Beşîkçî dike. Di vê nîvîsa xwe da, ji ber ku ew zimanê kurdî hînnebûye, rexnekî dostane li Beşîkçî digre. Di vê mijarê da ez jî wekî kekê Evdila Uzun difikirim. (Serhad Bapîr 2022)
05/06/2008
Başûra Kurdıstanê û Alfabeya Kurdi ya Latini
Kurd dı dema me da, qenebi bı du alfabeyan dınıvisinın. Lı rorhılat û başûra Kurdıstanê bı alfaba kurdi a bı tipên erebi, lı bakûr, lı başûra pıçûka Kurdıstanê û lı komarên Sovyeta berê ji, alfaba kurdi a bı tipên latini bıkartinın.
Bıkaranina du alfabeyan, dı warên danûsıtandın, agahdari, parvekırına berhemên edebi û huneri, zanyari û siyasi da pırsgırêkên mezın derdıxe pêş neteweyê Kurd. Kurdıstana ku bûye çar perçe, dı aliyê alfabeyê da ji bûye du perçe. Kurd nıkarın bı hêsani jı hev fêhmbıkın, dema ku Kurd baş jı hev fêhmkın, hıngê ê zûtır bıbın xwedi hızreki netewi. Dı rewşeki da ku, lı çarmedorê welatê me da dewletên xêrnexwazên dagırker bı nexşe û plan dıxwazın berbanga azadiya Kurdıstanê lı başûrê welatê me da vemırinın; hewcedariya Kurdan bı yekbûnê û jı hev baş fêhmkırınê heye.
Lı bakûra Kurdıstanê, politikaya asimilekırına zımanê kurdi a dewleta Tırka, ev 80 salın ku dıdome. Lê belê zêdetır ji, jı salên 1980 yan pê ve, bı aweki gışti, bı ketına televizonê dı nav malên pıraniya Kurdan, çerxa hêrandına zıman û kesayetiya kurdi bı leztır zıvıri. Ev politika ya ne mırovane, jı salên 1990 an pê ve, bı şewıtandın û wêrankırına bı hezaran gundên Kurdan, bû xwedi derfetên nû. Gund, ciyên ku dewleta Tırka lê heri qels bû, imkanên dewleta Tırkan tunebû ku çewa ku lı bajarên Kurdıstanê dıkır; politikaya asimilasyonê lı gundan da ji bajo. Lokomotıfa zımanê kurdi, gund û qesebeyên Kurdıstanê bûn. Pışti salên 1990 i, bı milyonan gundiyên kurd, bı darê zorê jı warê xweyên bav û kalan hatın derxıstın. Zımanê kurdi ji, jı rayên xwe yên jiyanê ber bı qutbûnê va dıçe.
Bıkaranina du alfabeyan, dı warên danûsıtandın, agahdari, parvekırına berhemên edebi û huneri, zanyari û siyasi da pırsgırêkên mezın derdıxe pêş neteweyê Kurd. Kurdıstana ku bûye çar perçe, dı aliyê alfabeyê da ji bûye du perçe. Kurd nıkarın bı hêsani jı hev fêhmbıkın, dema ku Kurd baş jı hev fêhmkın, hıngê ê zûtır bıbın xwedi hızreki netewi. Dı rewşeki da ku, lı çarmedorê welatê me da dewletên xêrnexwazên dagırker bı nexşe û plan dıxwazın berbanga azadiya Kurdıstanê lı başûrê welatê me da vemırinın; hewcedariya Kurdan bı yekbûnê û jı hev baş fêhmkırınê heye.
Lı bakûra Kurdıstanê, politikaya asimilekırına zımanê kurdi a dewleta Tırka, ev 80 salın ku dıdome. Lê belê zêdetır ji, jı salên 1980 yan pê ve, bı aweki gışti, bı ketına televizonê dı nav malên pıraniya Kurdan, çerxa hêrandına zıman û kesayetiya kurdi bı leztır zıvıri. Ev politika ya ne mırovane, jı salên 1990 an pê ve, bı şewıtandın û wêrankırına bı hezaran gundên Kurdan, bû xwedi derfetên nû. Gund, ciyên ku dewleta Tırka lê heri qels bû, imkanên dewleta Tırkan tunebû ku çewa ku lı bajarên Kurdıstanê dıkır; politikaya asimilasyonê lı gundan da ji bajo. Lokomotıfa zımanê kurdi, gund û qesebeyên Kurdıstanê bûn. Pışti salên 1990 i, bı milyonan gundiyên kurd, bı darê zorê jı warê xweyên bav û kalan hatın derxıstın. Zımanê kurdi ji, jı rayên xwe yên jiyanê ber bı qutbûnê va dıçe.
Tadeyi, 1997, rengên bı don, 17x23,5 cm.
Tevgera netewi a Kurdi ku dı salên 1970 yan pê ve şax veda, gırıngiya pêdıvi neda zımanê kurdi. Rêber û qadırên asımilebûyi; xortên Kurda bı zımanê tırki jı bo doza marksizmê û Kurdıstanê perwerde dıkırın. Vêca Kurd destpêkırıbûn xwe bı xwe asimile dıkırın. Bê guman hın kesên zana û xwedi xiret hê jı wê çaxê va, lı ser himê bıngehin a netewa Kurd, lı ser zımanê kurdi dıxebıtin. Ev politika çewt a Kurdan dı dawiya salên 2000an gıhişte wê sosretê ku pıraniya qadır û endamên tevgera netewi a Kurda, ku ew 10, 20 û hın ji ew 30 sal bûn ku dı nav refên tevgera kurdi da bûn, lê belê bı zımanê xwe nızanıbûn an ji nıkarıbûn bı zımanê xwe, xwe ifade bıkın. Dema ku halê Kurdên ku bı Kurdbûna xwe hısiyane wusa be, ica em ê jı Kurdên ku hê bı Kurdbûna xwe nehısiyane çı lomeyan bıkın.
Çend mırov, 1994, hıbırpastel,15x10.5 cm.
Lı başûra pıçûk a Kurdıstanê ji, her çıqas dimenê zımanê kurdi hewqas xırab ninbe ji, jı ber qedexeya lı ser zımanê kurdi, rê lı ber pêşveçûna zımanê kurdi hatiye gırtın.
Başûra Kurdıstanê ku nıha gıhıştiye statukeki baş, dıkare mıl bıde Bakûr û başûra pıçûk a Kurdıstanê. Kurdên başûr bı zımanê dıbıstan û zaningehên xwe, bı radyo û televizyonên xwe, bı rojname û kovarên xwe dıkarın werın hewara me. Lı Kurdıstana Federal da, zımanê resmi kurdi ye, lı ser pere, pasaport û ewraqên resmi yê Iraqê, lı kêleka zımanê erebi wê zımanê kurdi ji hebe. Jı bo ku, em Kurdên ku dı bın xetera asimilasyon û tunebûnê dane jı van destkeftiyên zıman, xwenasin û nasnama kurdi sıûd werbıgrın, dıvê ku Kurdên başûra Kurdıstanê derbasê alfaba kurdi a bı tipên latini bıbın. Dema Kurdên başûr derbasê alfaba kurdi a latini bıbın; ew bayê zıman û serbestıya kurdi ê xwe zûtır bıgıhıjine bakûr û başûre pıçûk a Kurdıstanê û bı milyonan Kurdên dervayê welat. Dema ku demeki kın da hınki arami were heremê; ê her roj bı hezaran Kurdên jı bakûra Kurdıstanê jı bo karên tıcaret, nakliyat û turizmê herın Kurdıstana Federal. Dema ewraq, navên tışt mıştan û weşan bı kurdiya latini bın; hıngê sefera wan Kurdan dıbe wek sefera dersên zımanê kurdi. Ê hıngê Kurd baştır jı xwe û zımanê xwe bawerbın. Ê hıngê lı bakûra Kurdıstanê baştır û hêztır doza azadiya zıman û nasnama xwe bıkın. Dıvê ku em ji birnekın; dema ku %99 ên Kurdên bakûr alfaba kurdi a erebi dıbinın, ew qet pê dernaxın ka ev nıvis kurdi ye an erebi û farısi ye. Gelek caran hatiye gotın ku ferbûna alfaba kurdi a bı tipên latini, jı a bı tipên erebi hem hêsantıre û hem ji ev alfabe bı teknolojiya nûjen ra lıhevhati ye, lê mebesta vê nıvisa mın ne van aliyên alfaba kurdi a latini ye.
Jı nivi zêdetırê Kurdan lı bakûr û başûrê pıçûk a Kurdıstanê dıjın û jı ber politikayên qedexeker ên dewletên dagırker, zımanê kurdi dı bın xetera man nemanê da ye. Bırayên me yên başûra Kurdıstanê dıvê werın hewara me. Em dıxwazın destkeftiyên wan parvebıkın. Em dıxwazın bı rêya destkeftiyên wan werın ser xwe û jı mırına zımanê kurdi bıfılıtın. Ê hın kes bıpırsın, ma bı heman awayi Kurdên rojhılata Kurdıstanê ji, bı rêya alfaba kurdi a bı tipên erebi jı başûra Kurdıstanê sıûd wernagırın? Bê guman ku wusa ye. Lê lı wır herçıqas perwerdeya bı zımanê kurdi tunebe ji, bı karanina zımanê kurdi ne qedexe ye, navên Kurd û Kurdıstanê ne qedexe ne, bı dehan radyo û TV nên heremi ên dewletê bı kurdi weşanan dıkın, ya heri gırıng ji, lı wır siyaseteki nemırovane wek ya dewleta Tırkan a lı hımber zıman û nasnama kurdi bı dırêjiya 80 salan da, ne meşiya ye.
Bê guman lı başûra Kurdıstanê bı xwe da gelek pırsgırêkên dın ji hene ku bı zımanê kurdi va gırêdayi ne û hêviya çareserkırınê ne: Wek pırsa perwerdeyê lı navçe û bajarên ku nû hatıne rızgarkırın... Her çıqas zımanê kurdi yek jı du zımanên fermi yên Iraqê hatıbe qebûlkırın ji; heta nıha tu serok û wezirên Kurd, dı organên rêvaberiya Iraqê da, lı pêş Erebên Iraqê, bı zımanê kurdi nepeyiviye û ramanên xwe bı rêya wergeran negıhandiye Erebên Iraqê. Her wusa dı danûsıtandınên nav dewletan da ji vi mafi bıkarneanine. Wexta mafeki dı pratikê da nayê bı karanin; ew maf lı ser kaxıd dımine. Em bala xwe dıdınê, Kerkuka ku jı aliyê Parlementoya Kurdıstanê va wek paytexta Kurdıstana Federal hatiye ilankırın da; Encumena rêveberiya bajêr ku heta nıha jı 50 cari zêdetır cıvinên xwe çêkıriye, dı cıvinan da tenê zımanê erebi hatiye karanin, bı gotıneki dınê, endamên Kurd ên encumeniya bajêr ji bı zımanê kurdi beşdarê cıvinê nebûne û bı erebi axaftıne...Lı herema Kurdıstanê pışti 13 salan hê ji pıraniya tabela, navên dıkan û şirketên tıcari bı zımanê erebi ne. Eşya û malên ku jı Tırkiye û jı İranê tên bazara Kurdıstanê, bı ambalajên zımanên tırki û farısi, bêy ku tu agahdariyên bı zımanê kurdi ji lı ser hebe, tên fırotın. Kurd bı qanuneki parlementoya xwe, dıkarın hemu tabela û navên şirketan têxın bı zımanê kurdi, her weha ew mal û eşyayên ku lı bazara Kurdıstanê da tên fırotın; dıvê bı mecbûri agahdariyên bı zımanê kurdi ji lı ser wan hebın. Kurd dıvê liberalizma aboriyê bı kêri zımanê xwe binın. De vêca ku alfaba kurdi a bı tipên latini lı wır were qebul kırın, hıngê coxrafya û demografiya xwezayi a Kurdıstanê ê bı alfabeki ku jı ya Ereban cuda ye, were tekuz kırın.
Pırsa alfaba kurdi a bı tipên latini terciheki ye. Ango Kurdên başûra Kurdıstanê gelo ê bıxwazın rê lı ber têkçûn û wendabûna zımanê kurdi lı bakûra Kurdıstanê bıgrın an na? Gelo ê bıxwazın bayê azadiyê û hışê Kurdbûnê ku lı wır xwırt geş dıbe, derbasi bakûra welatê wan ji bıbe an na?
Hınar û pırtûk, 2000, rengên bı don, 50x70 cm.
Şertên dirokê iroj vi bari dayê ser mılên Kurdên başûr, da ku bı alfaba kurdi ya latini alikariya bırayên xwe bıkın, bırayên wan yên ku dı aliki da, dı rojên zehmet û dıjwar da her bı wan ra bûne û dı aliyê di da ji, bı siyaseta xwe ya çewt, jı zıman û çanda kurdi dûr, bûne bela serê wan.
Serhad Bapir, 7/6/2004.
Têbıni: Ev nıvis berê dı malperên Kurdan (Avestakurd, Gelewej, Hawardengubahs û Rızgari ) da hatiye weşandın.
23/05/2008
Cihan Çeliker lı Almanyayê Hatiye Gırtın.
Welatparêz û siyasetvanê Kurd Cihan Abdulnasır Çeliker lı ser daxwaza dewleta Tırkan lı Almanyayê hatiye gırtın.
Dı 29 ê nisana 2008 a da, dema ku Cihan Çeliker jı Hollandayê dıçû Almanyayê, lı bajarê Lingen a Almanyayê hate gırtın û pışti çend rojan wi bırın bajarê Oldenburgê. Nıha ew lı gırtigeha Oldenbûrgê da ye. Çewa ku em jı awuqatê wi hinbûne, Cihan Çeliker lı ser daxwaza Tırkiyê hatiye gırtın, navê wi dı nav listeya ku Tırkiye daye İnterpolê da hebûye û Tırkiye dıxwaze ku were teslimkırınê.
Cihan A. Çeliker dı sala 1961 a da, lı bakûrê welatê me, lı Tetwanê hate dınê. Wi dı pıçûkatiya xwe da tevgera milli ya kurdi naskır û beşdarê wê bû. Pışti cunta leşkeri ya Tirkan a 12 ilona 1980 ya, derket dervayê Tırkiyê û lı Hollanda bû penaberê politik û lı Hollanda û lı Almanyayê beşdarê xebatên siyasi bû. Her wusa, wi dı salên 90 i da, lı Universita Hamburgê beşa ekonomiyê xwend.
Ew, ev jı deh salan zêdetır e ku hemwelatiyê dewleta Hollandayê ye, dı van 7 salên dawi da lı bajarê Deventerê rûdınışt û her wusa dı van çend salên dawi da ji, dı saziyeki cıvaki da, wek şêwırmendê huqûqa cıvati dıxebıti.
Em wek xwuşk û bırayên wi, bang lı saziyên mafê mırovan, huqûqnas û siyasetvanên Kurd û Almanan dıkın, da ku jı bo serbest berdana welatparêzê Kurd Cihan Çeliker bıkevın nav xebatê û ew xewna dewleta Tırk a jı bo teslimkırına wi betal bıkın.
Xwışk û bırayên wi.
e-mailên jı bo têkıliyê: celadetceliker@gmail.com
serhadbapir@gmail.com
20/05/2008
Şıklê Nexşeya Kurdıstanê
Gürdal Aksoy Kurdeki jı bakûra Kurdıstanê jı bajarê Çewlıg’ê (Bingolê) ye, ew Kurdeki zirek e û ez bı xwendına kıtêb û nıvisên wi kêfxweş dıbım, ew bı awayeki metodik û gelek caran ji, dûrê klişe û dubarekırına ku dı nav me Kurdan da ji heye, dınıvisine. Kêmasiyeki wi yê mezın heye ku ew berhemên xwe bı zımanê tırki dınıvise, xweska nıvisên wi bı zımanê me bûna. Jı aliyê di va çewa ku em pê dızanın, bı awayeki amatori be ji, ew bı hunera resım ra ji mujildıbe, ev ji jı bo mın ciyê kefxweşiyê ye.
G. Aksoyê ku dı sala 1968 a da hatıye dınê, xwendına xweya despêkê, ya navin û liseyê lı Eleziz, Antalya û Enqere yê da çêkıriye. Wi dı sala 1996 a da Faqulta Huqukê ya Zaningeha Enqerê qedandiye, lı ser antropoloji (beşa zaninê, ya ku mırovan wek hebûneki xwezayi qebûldıke û lı ser wan lêkolinê dıke.), dirok û mitolojiyê lêkolinan dıke û dıxebıte. Heta nıha van kıtêbên wi hatıne weşandın:
Lêkoninên lı ser Zımanê Kurdi û Efsaneyên wi, cilt 1 (Weşanên “Öteki” Enqere, 1991)
Hieros Gamos (Zewaca Piroz bı zımanê Yunani- S.Bapir), Têbıniyên lı ser Xweda- Bav (Weşanên Zagros, Stenbol, 1993)
Xelkê ku Diroka Wi Nehatiye Nıvisandın (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996)
Mırov, Kultur û Medeniyet (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996)
Gelo Dawiya Evinê ye? (Weşanên Yurt Kitap, Enqere, 1998)
Newroz, Efsaneki – Dirokeki (Weşanên Yurt Kitap, Enqere, 1998)
Gırtigeha Xelkan Anadolu, “ Jı Xwe Dûrketına Kurdan a bı Ditınên Merkezitiya Anadolutiyê” (Weşanên Komal, Stenbol, 2002)
Mitolojiya Kurd-Alewi ya Dêrsimê, Figurên Oli dı Raa Haq da” (Weşanên Komal, Stenbol, 2006)
Gürdal Aksoy eve zûva ye ku dı malpera Rızgariyê da nıvisên xwe dıweşine û malesef (ez dıbêm qê) heta nıha tu kıtêb û nıvisên wi nehatine wergerandın ser zımanê me.
Dı nıvisek xwe ya bı navê “Nexşeya Hürriyet’ê, Nexşeya Rê”da http://www.rizgari.com/modules.php?name=Rizgari_Niviskar&cmd=read&id=1456 , ku 5 hefte beriya nıha weşand, G. Aksoy bala me dıkşine ser nexşeya Kurdıstanê. Her wusa ew behsa nexşeya dewleta Tırkiyê ji dıke, ew jı me ra behsa ziyan û xetera bı cıhbûna vê nexşeya çargoşeyiya dırêj dı mêjiyê me da dıke û ew dıbêje ku ev şıkl wek bageraneki gıraniyê, gıraniya pisikolojiki lı ser me Kurdan çêdıke.
Ew jı me ra behsa nexşeyên hın dewletan dıke, ku ew dışıbın şıklên lawır an ji heywanan, û dıbêje ku dı derheqê nexşeya welatê wan da û bıcıhbûna hızra mıletbûn û hebûna welateki xwedi sınorên eşkere da, şıkleki wusa ku bı reheti tênaskırın, avantajeki mezın dıde wan mıletan.
G. Aksoy serê xwe lı ser vê meselê dıêşine, ka gelo nexşeya Kurdıstanê dışıbe kijan heywani? Ew jı nıha va bala me dıkşine serê hespeki, hespê ku berê xwe daye ber bı aliyê rojhılat û dıbêje ku jı bo nexşeya Kurdıstanê dıbe ku merıv şıklê lawıreki, baştır lıhevhati ji peydabıke.
Pışti ku mın vê nıvisa hêja ya G. Aksoy xwend, hın aliyên dın yê nexşeya Kurdıstanê hatın bira mın, ku ev bı salanın mın ji mujûldıkın.
Eve zûva ye ku nexşeya Kurdıstana me wek şıkl bala mın ji dıkşine. Cara pêşi mın dı kovara mizahi ya bı zımanê kurdi, Zengıl’ê da karikatoreki xwe lı ser vê meselê weşand. Ew çax bı navê “Dede” mın vê karikatora xwe imzekırıbû. Herçi kovara Zengıl e, ew lı Swedê dı navbera salên 1985-86 an da derket û tenê 4 hejmarê wê belavbûn. Dı wan salan da xeyni Zengıl’ê, du kovarên dın yên mizahi ji derdıketın lı Swedê: Mirkut û İsot û her du ji bı zımanê kurdi bûn.
Dı vê karikatora xwe da ez lı ser nexşeya Tırkiyê ya ku bê Kurdıstanê ye sekınim. Ev nexçeya Tırkiyê gelek dışıbe nexşeya gıravaya Qıbrısê, yani Tırkiyeki bê bakûra Kurdıstanê dıbe wek Qıbrısê. Her wusa ez lı ser wan daxwaz û xewnên Tırkan, yên ku dıxwazın hemû Qıbrısê têxın bındestê xwe û jı aliyê di va ji ew şıkestın û kêfnexweşiya wan a ku dema ku wê perçe Kurdıstanê a ku dı bın işkala wan da ye jı bındestê wan derê û wê bıfılıte, sekınim.
Her wusa dı resım û grafikên mın da, nexşeya Kurdıstanê carna dıbe qevdeki kulilkên rengareng, carna dıbe desteki ku “bıji Kurdıstan”ê dınıvise an ji dıbe çar darên ku her çar perçeyên Kurdıstanê temsildıkın.
Serhad Bapir 20/5/2008
G. Aksoyê ku dı sala 1968 a da hatıye dınê, xwendına xweya despêkê, ya navin û liseyê lı Eleziz, Antalya û Enqere yê da çêkıriye. Wi dı sala 1996 a da Faqulta Huqukê ya Zaningeha Enqerê qedandiye, lı ser antropoloji (beşa zaninê, ya ku mırovan wek hebûneki xwezayi qebûldıke û lı ser wan lêkolinê dıke.), dirok û mitolojiyê lêkolinan dıke û dıxebıte. Heta nıha van kıtêbên wi hatıne weşandın:
Lêkoninên lı ser Zımanê Kurdi û Efsaneyên wi, cilt 1 (Weşanên “Öteki” Enqere, 1991)
Hieros Gamos (Zewaca Piroz bı zımanê Yunani- S.Bapir), Têbıniyên lı ser Xweda- Bav (Weşanên Zagros, Stenbol, 1993)
Xelkê ku Diroka Wi Nehatiye Nıvisandın (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996)
Mırov, Kultur û Medeniyet (Weşanên Avesta, Stenbol, 1996)
Gelo Dawiya Evinê ye? (Weşanên Yurt Kitap, Enqere, 1998)
Newroz, Efsaneki – Dirokeki (Weşanên Yurt Kitap, Enqere, 1998)
Gırtigeha Xelkan Anadolu, “ Jı Xwe Dûrketına Kurdan a bı Ditınên Merkezitiya Anadolutiyê” (Weşanên Komal, Stenbol, 2002)
Mitolojiya Kurd-Alewi ya Dêrsimê, Figurên Oli dı Raa Haq da” (Weşanên Komal, Stenbol, 2006)
Gürdal Aksoy eve zûva ye ku dı malpera Rızgariyê da nıvisên xwe dıweşine û malesef (ez dıbêm qê) heta nıha tu kıtêb û nıvisên wi nehatine wergerandın ser zımanê me.
Dı nıvisek xwe ya bı navê “Nexşeya Hürriyet’ê, Nexşeya Rê”da http://www.rizgari.com/modules.php?name=Rizgari_Niviskar&cmd=read&id=1456 , ku 5 hefte beriya nıha weşand, G. Aksoy bala me dıkşine ser nexşeya Kurdıstanê. Her wusa ew behsa nexşeya dewleta Tırkiyê ji dıke, ew jı me ra behsa ziyan û xetera bı cıhbûna vê nexşeya çargoşeyiya dırêj dı mêjiyê me da dıke û ew dıbêje ku ev şıkl wek bageraneki gıraniyê, gıraniya pisikolojiki lı ser me Kurdan çêdıke.
Ew jı me ra behsa nexşeyên hın dewletan dıke, ku ew dışıbın şıklên lawır an ji heywanan, û dıbêje ku dı derheqê nexşeya welatê wan da û bıcıhbûna hızra mıletbûn û hebûna welateki xwedi sınorên eşkere da, şıkleki wusa ku bı reheti tênaskırın, avantajeki mezın dıde wan mıletan.
G. Aksoy serê xwe lı ser vê meselê dıêşine, ka gelo nexşeya Kurdıstanê dışıbe kijan heywani? Ew jı nıha va bala me dıkşine serê hespeki, hespê ku berê xwe daye ber bı aliyê rojhılat û dıbêje ku jı bo nexşeya Kurdıstanê dıbe ku merıv şıklê lawıreki, baştır lıhevhati ji peydabıke.
 |
| Pêşniyariya Gürdal Aksoy jı bo nexşeya Kurdıstanê. |
Pışti ku mın vê nıvisa hêja ya G. Aksoy xwend, hın aliyên dın yê nexşeya Kurdıstanê hatın bira mın, ku ev bı salanın mın ji mujûldıkın.
 |
| Karikatora Serhad Bapir, kovara Zengıl, hejmar 7-8, 1986, Swed. |
Eve zûva ye ku nexşeya Kurdıstana me wek şıkl bala mın ji dıkşine. Cara pêşi mın dı kovara mizahi ya bı zımanê kurdi, Zengıl’ê da karikatoreki xwe lı ser vê meselê weşand. Ew çax bı navê “Dede” mın vê karikatora xwe imzekırıbû. Herçi kovara Zengıl e, ew lı Swedê dı navbera salên 1985-86 an da derket û tenê 4 hejmarê wê belavbûn. Dı wan salan da xeyni Zengıl’ê, du kovarên dın yên mizahi ji derdıketın lı Swedê: Mirkut û İsot û her du ji bı zımanê kurdi bûn.
Dı vê karikatora xwe da ez lı ser nexşeya Tırkiyê ya ku bê Kurdıstanê ye sekınim. Ev nexçeya Tırkiyê gelek dışıbe nexşeya gıravaya Qıbrısê, yani Tırkiyeki bê bakûra Kurdıstanê dıbe wek Qıbrısê. Her wusa ez lı ser wan daxwaz û xewnên Tırkan, yên ku dıxwazın hemû Qıbrısê têxın bındestê xwe û jı aliyê di va ji ew şıkestın û kêfnexweşiya wan a ku dema ku wê perçe Kurdıstanê a ku dı bın işkala wan da ye jı bındestê wan derê û wê bıfılıte, sekınim.
 |
Bıji
Kurdıstan, 1993, qelema rengin, 29x21 cm.
|
Her wusa dı resım û grafikên mın da, nexşeya Kurdıstanê carna dıbe qevdeki kulilkên rengareng, carna dıbe desteki ku “bıji Kurdıstan”ê dınıvise an ji dıbe çar darên ku her çar perçeyên Kurdıstanê temsildıkın.
Serhad Bapir 20/5/2008
 |
| Kurdistan, 1986, rengên marker, 21x29cm. |
 |
Hêvi, 2005, qelemên rengin, 17,5x 25 cm. |
 |
| Hesp, 2008, teknika tevlihev, 17x23 cm |
13/05/2008
Biranin: Newzad Saxnıç
Du Gotın Lı Du Newzad Saxnıç
Nexweşiya bêbext, welatparêz û siyasetvanê hêja Newzad Saxnıç jı me sıtand û bır...Newzad jı wan kêm kesan bû ku, dema ku hê welatparêzi û şoreşgeri lı welatê me hınde şax venadabû, bı xêra bavê xwe Feqi Huseyn, bı derd û kulên mıletê me hısiya. Wi her wusa bı wêreki xwe da ber barê xebata bıdestxıstına heqên Kurdan. Wek ferdeki jı aila Feqi Huseyn û wek xorteki jêhati, wi ji têra xwe zulım û zordariyê jı dıjmın dit. Gelek caran hate gırtın û êşkence lê hate kırın. Wi lı her derê û her dem bı zireki û serwextbûna xwe mıl û moral dıda heval û hogırên xwe. Heta dawiya jiyana xwe, wi dev jı xebata jı bo sıberoja mılet û welatê me û eşqa jı bo jiyaneki ronak û bı rumet berneda.
Xebatkarê nemır yê doza mıletê Kurd Newzad Saxnıç. Foto:http://www.youtube.com/watch?v=MC08c8gcwpg
Ciyê gelek heyf û mıxabıniyê ye ku hareketa ku şer, mırın û kuştınê û slogana serxwebûna Kurdıstanê jı xwe ra kırıbû ala (PKK)û her weha hareketa tırkizıman û qure a Rızgariyê fırset neda kesên wek Newzad Saxnıç da ku bıbın qadırên heri pêş a tevgera milli a Kurdıstanê. Ew û gelek kesên weki wi bê insiyatif hatın hıştın û bêhn lı wan hate çıkandın. Gelek xususiyetên qadıreki lı rêza pêş, an ji serokeki zirek, dı Newzad Saxnıç da hebûn.
Kekê Newzad, İroj haya mın jı koça te çêbû û mın bıhist ku bı hezaran kes lı Tetwana me ya stûxwar da hatıne pêşiya te, da ku te bıspêrın axa sar, ew Tetwana ku te hınde zehf keda xwe dayê û xebatê lê kırıye. Mala wan ava, lê ez disa xemgin ım, jı ber ku ez dızanım ku, pıraniya wan kesên ku hatın ser taziya te, wê nehatına cıvin an ji mitingeki ku tu yê lı wır, lı ser rewşa welat û persfektifên xebateki nuh, bıpeyviyayi. Bıla çavên siyaseta kurdi korbın ku Kurdan kıriye mıleteki jıhevketi û bêdaxwaz û bêhedef.
Nıha Newzad, lı kêleka bavê xwe Feqi Huseyn, lı gorıstana Tetwana Kevn da radızê. Wi ji weki bavê xwe, hemû jiyana xwe da xebata serbestiya welatê me yê bındest û şıkesti. Çı heyf ku wan herduyan ji, lı bakûrê welatê me da heq û serbestiya Kurdan nedit. Her çıqas guhertınên mezın dı mıntıqa Rojhılata Navin da dıqewımın û perçeki Kurdıstanê nıha azad be ji, Feqi û Newzad negıhiştın mırazên xwe. Hê ji, her sê perçên Kurdıstana me dı bın lıngên dagırkeran da dınalın. Lı bakûrê welatê me da û lı Tırkiyê, Kurd bı lez û bez êdi dev jı zımanê kurdi berdıdın - ew kurdiya ku Feqi û Newzad hınde lı ser dısekınin û jê hızdıkırın. Neslên nû êdi bı zımanê kurdi mezın nabın. Kurdbûneki sosret a bı zımanê tırki derketiye meydanê. Dıjmın jı xwe karê xwe yê xırab û tahripkar dıke, lê belê ew hareketa ku dıbêje xelk bı mın ra ye û em xitabê bı milyonan kesan dıkın, wê tu car nıkarıbe jı bın vi gunehê derkebe. Kurdbûna bı zımanê tırki ne daxwaza Feqi û Newzad bû.
Newzad Saxnıç. Foto: http://www.youtube.com/watch?v=MC08c8gcwpg
Newzad heta roja dawi a jiyana xwe, lı hımber dagırkeran û her wusa lı hımber nexweşiya şêrpençê ku laşê wi dagırkırıbû berxwe da. Wi hêviya xwe jı sıberoja ronak a mıletê xwe qet nebıri, lê belê haya wi baş bı pırsgırêkên vi mıleti hebû. Wi baş dızanıbû ku bı vi awayê ku heta nıha hatiye cerıbandın, ev xebat naçe seri. Hewcedariya me bı bı siyaset û persfektifên nuh heye.
Mala heval û hogıran ava be ku pışti nexweşiya bêbext, hergav bı Newzad ra aleqeder dıbûn û lı Almanyayê ji, jı nexweşiya wi ra lı çareyan dıgeriyan.
Bıla serê malbata Saxnıçan sax be. Bıla serê mıletê Kurd sax be.
18 ê gulana 2006 a.
Têbıni: Newzad Saxnıç dı 14 ê gulana 2006 a da jı nav me barkır û ket nav karwanên nemırên Kurdıstanê. Mın vê nıvisê pêrar dı deftera sersaxiya Newzad Saxnıç da nıvisibû. Ev defter jı aliyê malpera http://www.rizgari.com/ ê hatıbû vekırınê.
Nexweşiya bêbext, welatparêz û siyasetvanê hêja Newzad Saxnıç jı me sıtand û bır...Newzad jı wan kêm kesan bû ku, dema ku hê welatparêzi û şoreşgeri lı welatê me hınde şax venadabû, bı xêra bavê xwe Feqi Huseyn, bı derd û kulên mıletê me hısiya. Wi her wusa bı wêreki xwe da ber barê xebata bıdestxıstına heqên Kurdan. Wek ferdeki jı aila Feqi Huseyn û wek xorteki jêhati, wi ji têra xwe zulım û zordariyê jı dıjmın dit. Gelek caran hate gırtın û êşkence lê hate kırın. Wi lı her derê û her dem bı zireki û serwextbûna xwe mıl û moral dıda heval û hogırên xwe. Heta dawiya jiyana xwe, wi dev jı xebata jı bo sıberoja mılet û welatê me û eşqa jı bo jiyaneki ronak û bı rumet berneda.
Xebatkarê nemır yê doza mıletê Kurd Newzad Saxnıç. Foto:http://www.youtube.com/watch?v=MC08c8gcwpg Ciyê gelek heyf û mıxabıniyê ye ku hareketa ku şer, mırın û kuştınê û slogana serxwebûna Kurdıstanê jı xwe ra kırıbû ala (PKK)û her weha hareketa tırkizıman û qure a Rızgariyê fırset neda kesên wek Newzad Saxnıç da ku bıbın qadırên heri pêş a tevgera milli a Kurdıstanê. Ew û gelek kesên weki wi bê insiyatif hatın hıştın û bêhn lı wan hate çıkandın. Gelek xususiyetên qadıreki lı rêza pêş, an ji serokeki zirek, dı Newzad Saxnıç da hebûn.
Kekê Newzad, İroj haya mın jı koça te çêbû û mın bıhist ku bı hezaran kes lı Tetwana me ya stûxwar da hatıne pêşiya te, da ku te bıspêrın axa sar, ew Tetwana ku te hınde zehf keda xwe dayê û xebatê lê kırıye. Mala wan ava, lê ez disa xemgin ım, jı ber ku ez dızanım ku, pıraniya wan kesên ku hatın ser taziya te, wê nehatına cıvin an ji mitingeki ku tu yê lı wır, lı ser rewşa welat û persfektifên xebateki nuh, bıpeyviyayi. Bıla çavên siyaseta kurdi korbın ku Kurdan kıriye mıleteki jıhevketi û bêdaxwaz û bêhedef.
Nıha Newzad, lı kêleka bavê xwe Feqi Huseyn, lı gorıstana Tetwana Kevn da radızê. Wi ji weki bavê xwe, hemû jiyana xwe da xebata serbestiya welatê me yê bındest û şıkesti. Çı heyf ku wan herduyan ji, lı bakûrê welatê me da heq û serbestiya Kurdan nedit. Her çıqas guhertınên mezın dı mıntıqa Rojhılata Navin da dıqewımın û perçeki Kurdıstanê nıha azad be ji, Feqi û Newzad negıhiştın mırazên xwe. Hê ji, her sê perçên Kurdıstana me dı bın lıngên dagırkeran da dınalın. Lı bakûrê welatê me da û lı Tırkiyê, Kurd bı lez û bez êdi dev jı zımanê kurdi berdıdın - ew kurdiya ku Feqi û Newzad hınde lı ser dısekınin û jê hızdıkırın. Neslên nû êdi bı zımanê kurdi mezın nabın. Kurdbûneki sosret a bı zımanê tırki derketiye meydanê. Dıjmın jı xwe karê xwe yê xırab û tahripkar dıke, lê belê ew hareketa ku dıbêje xelk bı mın ra ye û em xitabê bı milyonan kesan dıkın, wê tu car nıkarıbe jı bın vi gunehê derkebe. Kurdbûna bı zımanê tırki ne daxwaza Feqi û Newzad bû.
Newzad Saxnıç. Foto: http://www.youtube.com/watch?v=MC08c8gcwpg
Newzad heta roja dawi a jiyana xwe, lı hımber dagırkeran û her wusa lı hımber nexweşiya şêrpençê ku laşê wi dagırkırıbû berxwe da. Wi hêviya xwe jı sıberoja ronak a mıletê xwe qet nebıri, lê belê haya wi baş bı pırsgırêkên vi mıleti hebû. Wi baş dızanıbû ku bı vi awayê ku heta nıha hatiye cerıbandın, ev xebat naçe seri. Hewcedariya me bı bı siyaset û persfektifên nuh heye.
Mala heval û hogıran ava be ku pışti nexweşiya bêbext, hergav bı Newzad ra aleqeder dıbûn û lı Almanyayê ji, jı nexweşiya wi ra lı çareyan dıgeriyan.
Bıla serê malbata Saxnıçan sax be. Bıla serê mıletê Kurd sax be.
18 ê gulana 2006 a.
Têbıni: Newzad Saxnıç dı 14 ê gulana 2006 a da jı nav me barkır û ket nav karwanên nemırên Kurdıstanê. Mın vê nıvisê pêrar dı deftera sersaxiya Newzad Saxnıç da nıvisibû. Ev defter jı aliyê malpera http://www.rizgari.com/ ê hatıbû vekırınê.
10/05/2008
Hevpeyvina bı filmçêkerê Yunan Antonis Kioukas ra
Serhad Bapir: Dı nisana 1991 an da jı Yunanistanê tenê, tu û Xristos Papoutsakis wun çubûn Kurdıstanê. Lı wê derê we nefikırın û muhacerata Kurdan a lı welatê wan da dit, wun ji bı wan ra lı ser “sınorên” ku welatê wan perçe perçe kırıne meşiyan û we bı kamera xwe rastiya jiyana wan jıbergırt. Wexta ku wun gihiştıne Kurdıstanê û we vê rewşa xırab a Kurdan dit, wun çı fıkırin?
Andonis Kioukas: Bı ser rêya İranê me xwest em xwe bıgıhıjinın Kurdıstanê, lê leşkerên İranê me gırtın û paşê bı rêyeki dızi va em derbasê Kurdıstanê bûn. Ez û Xristos Papoutsakis bûn. Lı wê derê em leqayê mıleteki ku bı tevayi bûbû muhacır hatın, penaberên ku welatê xweyê mayinkıri da. Lı wır em 20 rojan man, lı gelek bajar û mıntıqên Kurdıstanê û her weha bı tevi penaberên perişan lı ser sınorê İran û Iraqê geriyan.
S. Bapir: Mafê çarenıvisi ya mıleteki, a mıletê Kurd wê çaxê nehate qebûlkırın, hêzên mezın ê cihanê çıma bı cotpivan û durutiyê lı mafeki hewqa bıngehin dınhêrın?
A. Kioukas: Herkes lı mıntıqê menfeatên xwe yên ıqtısadi dıparêze, muhimbûna jeostratejik a Kurdıstanê ji lı ber çavan e. Çavkaniyên ava Rojhılata Navin jı welatê Kurdan dızên. Jı aliyê dınê va Kurd bı xwe ji perçe perçe ne û yekitiya xwe hê pêkneanine.
S. Bapir: Navê filma te Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan Derveyê Nexşeyê) ye, ( bınêre: SİNEMA: Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê) )lı dervayê xeriteyên hevdem, lewra dı nexşeyên kevn da, mıntıqa ku Kurd lê dıjin bı navê Kurdıstanê hatiye destnişankırın. Belê Kurdıstan lı derveyê nexşeyan, mıleteki lı cihanê da wenda û bê welatê xwe yê azad, dı vê meselê da tu çı dıfıkıri?
A. Kioukas: Lı hemû derê cihanê her xelk anji mıleteki xwedi dewleteki xwe ye. Cıhêtiyên zıman, çand û kevneşopi dı navbera mırovan da hene û ev cıhêti ne tışteki xırab e, beravajiya wê ev tışt zenginiya cihanê ye. Her mıleteki xwedi perçeyeki erd e, lı wê derê mıriyên xwe vedışêrın, lê belê mıleteki heye ku xwedi tarixeki bı hezar salan e, hê jı dema Ksenefon em bı Kurdan dızanın, lê va yê ev xelkê hanê ne xwedi perçek erdê xwedi bı sınor e. Kurdıstan tu dızani çı tine bira mın? 3 xelkên dın tine bira mın. Yek jı wana Yunan ın ku ew bı xwe ji xwedi tarixeki bı hezar salan ın lê belê pışti bındestmayineki dûr û dırêj, tenê ev 180 salın ku bûne xwedi dewleteki. Xelkê dıduyan Cuhi û yê sısêyan ji Mırtıb ın. Lê cıhêtiyek navbera wan û Kurdan da heye: jı ber ku Kurd xwedi axeki tarixi ne û lı ser wê dıjin. Jı bo welatê we ji bıbe xwedi nasnameki, bıbe dewlet, dıvê jı aliyê we va were fêhmkırın ku wûn hemû xwedi eyni xwinê ne û dıvê êdi pevçûn û şerê bırakuji dı navbera we da tunebın.
S. Bapir: Nivê mıletê Kurd dı perçeya Kurdıstanê a dı bın destê Tırkiyê da dıjin, tu mucadelaya wan a jı bona bıdestxıstına xeqên xwe yên milli çewa dıbini? Herweha bı ditına te Amerika û Yekitiya Awrupa vê mucadeleya Kurdan çewa dıbinın?
A. Kioukas: Amerika û Yekitiya Awrupa lı mıntıqê menfaetên xwe dıparêzın. Lê belê ev hedise nayê qebûlkırın ku mıleteki jı tıştê heri tabıi bêpar bımine: nefes bıde û bıstine, tıştê rewa û eşkere neyê naskırın, ango Kurd bê heq tênhıştın.
S. Bapir: Yunanistan heqê penaberi ya politiki ev bı salan e ku nade multeciyên Kurd, bı xususi ji Kurdên jı cenûba Kurdıstanê, peymanên navnetewi ên dı vi wari da ku wê bı xwe ji imzekıriye, bınpê dıke. Kurd eve jı zûvaye ku lı Athina, Patra û lı deverên dın dı rewşeke şerpeze û perişan da dıjin, vêca duxwazın bı kijan rêyi dıbe bıla bıbe jı Yunanistanê derbıkebın û ber bı rojavaya Awrupayê bıçın. Tu yê jı bo vê qerara dewleta Yunanistanê jı me ra çı bıbêji?
A. Kioukas: Ez bı manzareya meydana Kumundru (*) şerm dıkım. Mırovên tenışta te dema bala xwe nedınê rewşa zehmet a ku tu têdayi, dıbe ku ica sıbê ev rewşa xırab were serê wi ji. Ne tenê jı bo Kurda, jı bo her xeribê bê xwedi heq ku lı vır dıji, ez şerm dıkım.
S. Bapir: Çı cıhêti dı navbera filma dokumanteri ya te û X. Papoutsakis a sala 1991 a û ya vê filma te ya 2002 ya heye?
A. Kioukas: Filma sala 1991 an reportajeki politik bû, têda gelek hevpeyvinên lı ser pırsgırêka Kurdan a aktuel hebûn. Le ya 2002 ya lı ser hın wênên dın hate avakırınê. Em dıkarın lı hınki heremên dın ê cihanê ji leqayê van wênan werın. Filma 2002 ya, ez dıkarım bêjım ku bı gelek awayi va “melodram” e û lı ser rewşa tevayi a mıleteki ye.
Ez dı bın tesira mıletê we da mam, ez bûm heyranê we. Mın dıxwest ku ez disa herıme Kurdıstanê.
(*) Meydana Kumunduru, navê meydaneki lı navenda Athinayê da ye, ku heta sala 1999 an, dı bın baran û sermayê da Kurdên multeci dı nav çadır û holıkan da, bê tu alikariya dewletê, bı perişani dıjiyan.
7 ê adara 2002 ya.
Têbıni: Ev hevpeyvin dı dema Festivala Navnetewi a Filimên Dokumentari ya Saloniki ya 4 an (sala 2002 ya) da hate çêkırın, û cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.
Andonis Kioukas: Bı ser rêya İranê me xwest em xwe bıgıhıjinın Kurdıstanê, lê leşkerên İranê me gırtın û paşê bı rêyeki dızi va em derbasê Kurdıstanê bûn. Ez û Xristos Papoutsakis bûn. Lı wê derê em leqayê mıleteki ku bı tevayi bûbû muhacır hatın, penaberên ku welatê xweyê mayinkıri da. Lı wır em 20 rojan man, lı gelek bajar û mıntıqên Kurdıstanê û her weha bı tevi penaberên perişan lı ser sınorê İran û Iraqê geriyan.
S. Bapir: Mafê çarenıvisi ya mıleteki, a mıletê Kurd wê çaxê nehate qebûlkırın, hêzên mezın ê cihanê çıma bı cotpivan û durutiyê lı mafeki hewqa bıngehin dınhêrın?
A. Kioukas: Herkes lı mıntıqê menfeatên xwe yên ıqtısadi dıparêze, muhimbûna jeostratejik a Kurdıstanê ji lı ber çavan e. Çavkaniyên ava Rojhılata Navin jı welatê Kurdan dızên. Jı aliyê dınê va Kurd bı xwe ji perçe perçe ne û yekitiya xwe hê pêkneanine.
S. Bapir: Navê filma te Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan Derveyê Nexşeyê) ye, ( bınêre: SİNEMA: Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê) )lı dervayê xeriteyên hevdem, lewra dı nexşeyên kevn da, mıntıqa ku Kurd lê dıjin bı navê Kurdıstanê hatiye destnişankırın. Belê Kurdıstan lı derveyê nexşeyan, mıleteki lı cihanê da wenda û bê welatê xwe yê azad, dı vê meselê da tu çı dıfıkıri?
 |
| Cigırê rêvebırê Festivala Dokumanter a Navnetewi a Saloniki (sala 2002 ya), rejisor û filmçêkerê Yunan Antonis Kioukas. Foto: S. Bapir. |
A. Kioukas: Lı hemû derê cihanê her xelk anji mıleteki xwedi dewleteki xwe ye. Cıhêtiyên zıman, çand û kevneşopi dı navbera mırovan da hene û ev cıhêti ne tışteki xırab e, beravajiya wê ev tışt zenginiya cihanê ye. Her mıleteki xwedi perçeyeki erd e, lı wê derê mıriyên xwe vedışêrın, lê belê mıleteki heye ku xwedi tarixeki bı hezar salan e, hê jı dema Ksenefon em bı Kurdan dızanın, lê va yê ev xelkê hanê ne xwedi perçek erdê xwedi bı sınor e. Kurdıstan tu dızani çı tine bira mın? 3 xelkên dın tine bira mın. Yek jı wana Yunan ın ku ew bı xwe ji xwedi tarixeki bı hezar salan ın lê belê pışti bındestmayineki dûr û dırêj, tenê ev 180 salın ku bûne xwedi dewleteki. Xelkê dıduyan Cuhi û yê sısêyan ji Mırtıb ın. Lê cıhêtiyek navbera wan û Kurdan da heye: jı ber ku Kurd xwedi axeki tarixi ne û lı ser wê dıjin. Jı bo welatê we ji bıbe xwedi nasnameki, bıbe dewlet, dıvê jı aliyê we va were fêhmkırın ku wûn hemû xwedi eyni xwinê ne û dıvê êdi pevçûn û şerê bırakuji dı navbera we da tunebın.
S. Bapir: Nivê mıletê Kurd dı perçeya Kurdıstanê a dı bın destê Tırkiyê da dıjin, tu mucadelaya wan a jı bona bıdestxıstına xeqên xwe yên milli çewa dıbini? Herweha bı ditına te Amerika û Yekitiya Awrupa vê mucadeleya Kurdan çewa dıbinın?
A. Kioukas: Amerika û Yekitiya Awrupa lı mıntıqê menfaetên xwe dıparêzın. Lê belê ev hedise nayê qebûlkırın ku mıleteki jı tıştê heri tabıi bêpar bımine: nefes bıde û bıstine, tıştê rewa û eşkere neyê naskırın, ango Kurd bê heq tênhıştın.
S. Bapir: Yunanistan heqê penaberi ya politiki ev bı salan e ku nade multeciyên Kurd, bı xususi ji Kurdên jı cenûba Kurdıstanê, peymanên navnetewi ên dı vi wari da ku wê bı xwe ji imzekıriye, bınpê dıke. Kurd eve jı zûvaye ku lı Athina, Patra û lı deverên dın dı rewşeke şerpeze û perişan da dıjin, vêca duxwazın bı kijan rêyi dıbe bıla bıbe jı Yunanistanê derbıkebın û ber bı rojavaya Awrupayê bıçın. Tu yê jı bo vê qerara dewleta Yunanistanê jı me ra çı bıbêji?
A. Kioukas: Ez bı manzareya meydana Kumundru (*) şerm dıkım. Mırovên tenışta te dema bala xwe nedınê rewşa zehmet a ku tu têdayi, dıbe ku ica sıbê ev rewşa xırab were serê wi ji. Ne tenê jı bo Kurda, jı bo her xeribê bê xwedi heq ku lı vır dıji, ez şerm dıkım.
S. Bapir: Çı cıhêti dı navbera filma dokumanteri ya te û X. Papoutsakis a sala 1991 a û ya vê filma te ya 2002 ya heye?
A. Kioukas: Filma sala 1991 an reportajeki politik bû, têda gelek hevpeyvinên lı ser pırsgırêka Kurdan a aktuel hebûn. Le ya 2002 ya lı ser hın wênên dın hate avakırınê. Em dıkarın lı hınki heremên dın ê cihanê ji leqayê van wênan werın. Filma 2002 ya, ez dıkarım bêjım ku bı gelek awayi va “melodram” e û lı ser rewşa tevayi a mıleteki ye.
Ez dı bın tesira mıletê we da mam, ez bûm heyranê we. Mın dıxwest ku ez disa herıme Kurdıstanê.
(*) Meydana Kumunduru, navê meydaneki lı navenda Athinayê da ye, ku heta sala 1999 an, dı bın baran û sermayê da Kurdên multeci dı nav çadır û holıkan da, bê tu alikariya dewletê, bı perişani dıjiyan.
7 ê adara 2002 ya.
Têbıni: Ev hevpeyvin dı dema Festivala Navnetewi a Filimên Dokumentari ya Saloniki ya 4 an (sala 2002 ya) da hate çêkırın, û cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.
07/05/2008
SİNEMA: “The Back Of The World” (Lı Aliyê Pışta Cihanê)
Mehdi Zana dıbêje ku “beriya 22 salan, lı ser bangkırına serokê belediya Stokholmê, ez wek serokê belediya Diyarbekırê ez hatıbûm Swêdê û nıha ji vayê ez lı vıra penaberım. Zarûyên mın lı Parisê ne, destpêkê da mın ji xwest da ku ez herım Fransayê lı ba zarûkên xwe bıminım, lê vize nedan mın. Ez lı wır 7 meh bı xefi mam û paşiyê hatım Swedê bûm penaber. Jına mın Leyla dı zındana Enqerê da ye. Dı jiyana xweda mın zarûkên xwe ewqas baş neditiye. Name û qertên ku ez jı Leyla ra dışinım, paşê ez pê hısiyam ku vayê nadıne wê”Film geh me dıbe lı Stokholma berf lê bari, geh ji me dıbe bajarê Amedê, çarşiya Sıliva û gundê Leyla Zana. Xızmên Leylayê behsa hılbıjartına ku ew jı aliyê xelkê va wek parlamenter hat hılbıjartın dıkın. Behsa şayiyên kampanya hılbıjartınê û axaftına wê ya bı kurdi a bı fistan û meles û “kesk û sor û zer” a lı ser eniya wê dıkın. Jı me ra dıbêjın ku “me xwest bıla jıneki Kurd ji here meclisê.” Jıneki dınê çemê Dicleyê nişanê me dıde û dıbêje “berê xort û keçên evindar dıhatın kêlaka çem, da ku hev bıbinın, lê nıha cendekên xortan jê derdıkebın.”
Mehdi Zana behsa pıçûkatiya xwe ya lı Sıliva dıke, bı me dıde zanin ku ew dengên teqereqê ên hergav jı qereqola a nêzikê mala wan dıhat wek pırseki dı serê wi da çêbûbû û wi ji jı mezınan pırsibû. Cewaba mezınan, jı we çaxê heta nıha her dı bira wi da ma: “lı wır cendırme û polês lı xelkê dıxın, jı bo ku kes dengê qêrin û warina wan ne bıhise, bı hesına lı beroşa dıxın da ku dengê wan bıfetısinın” û M. Zana berdewamdıke “her carên ku dı zındanên Tırkan da mın êşkence dıkırın, ew dengên qereqola Sıliva ku mın dı pıçûkatiya xwe da dıbıhist dıhate bira mın.”
 |
| Mehdi Zana, serokê berê yê bajarvaniya Diyarbekırê, siyasetvan û nıviskar. Foto: http://www.saradistribution.com/birez.htm |
Mehdi Zana disa bı me dıde zanin ku lı Sıliva hatiye dınê “zarûkati û xortaniya mın lı Çarşiya Sıliva da derbasbû, ku merıv wê çarşiyê bı çavên xwe nebine û jı wê team nestine dı bın tesira wê da nabine.” Jı me ra behsa şagırti û terzitiya xwe ya lı ba hosteyê xwe Niyazi û her weha dıkana terzitiyê a lı Amedê dıke. Hoste Niyaziyê ku nıha êdi kal bûye, disa ji lı ser karê xwe lı Amedê fotografeki kevn yê xwe û Mehdi nişanê me dıde.
“Ez 16 sal dı zındanên Tırkan da mam, qê tu sûncê mın hebû? Tenê ez serokê belediyê bûm û ez Kurd bûm, lı dınyayê da Kurd xwedi 40 milyon nıfusi ne. Mıleteki dınê ê ewqas mezın ê bê dewlet tune ye. Me dı navbera Tırkiye, İran Iraq û Suriyê da kırıne 4 perçe. Dı perçeya a ku dı bındestê Tırkan da en hındık 20 milyon Kurd dıjin û ew bı serbesti nıkarın bêjın ku “em Kurd ın”. 4000 gundên Kurdan jı aliyê dewletê va hatıne xırakırın, bı dehhezaran Kurdan kuştın û bı hezaran mırov jı aliyê hêzên dewletê va hatıngırtın û paşê hatıne wendakırın.” Film me dıbe lı pêş Liseya Galatasaraya Stenbolê û Dayikên Şemiyê nişanê me dıde. Jınên Kurd jı me ra dıbêjın ku çewa mêr an ji zarûyê wan jı aliyê hêzên dewletê va hatıne gırtın û bêser û ber çûn û hatıne wendakırın.
Mehdi Zana behsa jiyana xwe ya zındanê dıke û dıbêje “zından bûye beşek jı jiyana mın. Ev 24 salın ku ez û Leyla em zewıcine, lê tevihev 4 salan em bı hev ra nemane. Serweta mın her du zarûkên mın ın: Rûken û Ronahi, wexta ku ew tên ba mın, behna mın bı wan dertê.”Leyla Zana wek parlamentera pêşi a jın, jı Kurdıstanê kete meclisa Tırka, lı wır, lı gor qanûnên Tırkan mecbûr ma ku sonda nıjadperest a parlamentoyê bıxweyne lê dı dawiya sonda “xwe da”, bı kurdi got ku wê vê sondê jı bona bıratiya gelên Tırk û Kurd xwendiye. Û ew çax bêtır meclisa Tırka serûbınê hev bû. Jı hemû partiyan parlamenterên Tırkan hemû bı hev ra destên xwe lı maseyan xıstın û kırın teqereq û nehıştın ku ew gotına xwe berdewambıke. Paşê 15 sal cezayê gıran dane Leyla Zana û parlamenterên dınê ên Kurd. Pışti 2 salan Parlamentoya Awrupayê xelata Zaxarof a Mafên Mırovan da Leyla Zanayê.
Mehdi Zana disa lı zarûkatiya xwe vedıgere, dıbêje ku “dı zarûkatiya xwe da mın dıxwest ez bıbım leyistıkvanê futbolê an ji dondırmefıroş”Dı dawiya vê beşa dokumanterê da, Mehdi Zana êş û derdê me hemû Kurdan bı cumleyeki dıbêje: “lı vê dınê da merıv hêviya gelek tıştan dımine, lı tıştê heri zehmet ew e ku merıv hêviya rızgarbûna welatê xwe bımine”
10 ê adara 2002 ya.
Têbıni: Filma dokumenteri ya bı navê “The Back Of The World” (Lı Aliyê Pışta Cihanê) dı nav bernameya Festivala Navnetewi a Filimên Dokumentari ya Saloniki ya 4 an (2002), ku lı Yunanistanê pêkhat, hate nişandan. Ev nıvis cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.
05/05/2008
SİNEMA: Kurdistan: Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê)
Festivala Navnetewi a Filimên Dokumentari ya Saloniki ya 4 an lı Yunanistanê,bı sernavê “Wêneyên Sedsala 21 an”, dı navbera 4 û 10 ê Adara 2002 ya da pêkhat.
“Dokumanter wek hewcedariyeki mırovatiyê, dema ku wê xwest rastiya ku ew bı xwe ji tê da dıjiya jı ber bıgre û bıparêze peyda bû. John Grierson vê hewcedariyê dı sala 1926 an da, dı nıviseki xwe yê SUN ê da, dema ku filma Moana a Robert Flahertyi wek dokumanter bınavkır vê hewcedariyê ji da pejırandın. Xeyni vê navlêkırınê, ev beşa sinemê, lı xwexıst û pêşve çû da ku êdi jıbergırtına temaşeyê bıbe afırandıneki serbıxwe.” Dimitri Eipies, Rêvebırê Gışti a Festivala Dokumanter a Salonikê.
İsal jı 90 i zêdetır filim beşdarê Festivalê bûn. Jı wana bı dehan film lı ser êş zulm û tadayiya lı seranserê cihanê bûn. Dı nav van filmên dokumanteri da 2 film lı ser pırsgırêka kurdi bûn.
Filma Antonis Kioukas a bı navê “Kurdistan : Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê) a 20 deqiqeyi lı ser serihıldan û penaberiya gelê me yê başûra Kurdıstanê a sala 1991 ê bû. A. Kioukas nıha cigırê rêvebırê Festivala Dokumanter a Navnetewi a Saloniki ye. Pışti têkçûna hêzên Iraqê a hımber Hêzên Hevpeyman a bı serokatiya Amerikayê, Kurd dı despêka bıhara 1991ê da bı serihıdaneki tevayi pıraniya erdê başûrê Kurdıstanê jı bın dagırkırına Iraqê rızgarkırın. Dı nav bajarêrên rızgarkıri da her weha bajarê Kerkukê ji hebû. Lê belê Hêzên Hevpeyman vê daxwaz û serkeftına Kurdan nasnekırın û neparastın. Hêzên Iraqê (parastvanên komarê û hêzên dınê) bı êrişên hovene çûne ser Kurdıstana azad. Dı nav berf û barana despêka bıharê da, bı milyonan Kurd dev jı bajar û gundên ku hê wêran nebûbûn berdan û ber bı “tıxûbên” İran û Tırkiyê va çûn. Kurd jı bo careki dınê ji, disa dı welatê xwe da bûbûn penaber.
Filma dokumanter vê dema dramatik û bı êş a diroka me ya hevdem nişanê me dıde.
Filmçêkerê Yunan A. Kioukas bı tevi Xristos Papoutsakis yê rêvebırê kovara çepgır a panzderoji “Anti”, dı adar û nisana 1991ê da jı bona 20 rojan lı Kurdıstanê bûn.Wan bı çavê makineya xwe ya videoyê, rastiya ku wê çaxê ditın, da ku jı bo heta-hetayiyê jı bira mırovatiyê neçe jı bona me jıbergırtın. Ew ji bı tevi zar û zêçên pêxwas û bırçi, bı jın û pirên Kurdan va, dı nav rêyên herri, dı bın berf û baranê da meşiyan. Wan bı xwe ji dit ku vayê çewa ci û warên Kurdan hatıne wêrankırın, çewa gelê Kurd dı bın zulm û jenosidê da ye.
A. Kioukas wênên zarûk, jın û mêrên ku ruyên wan an ji wesleki laşê wan bı bombên napalm şewıti an ji perçebûyi nişanê me dıde, mayinên ku axa welatê me jı me ra kıriye kemin û zından, Kurdên bê dest û pê nişanê me dıde, herweha qêrin, hewar û nerazibûna Kurdan a lı hımberê vê hovitiyê û bêdengiya cihanê dıgıhıjine guhên me. Herwusa ew berdıkebe û dıfıkıre ka gelo çıma ev gelê kevnar, ku bapirê wi Ksenefonê dirokvan beriya 2400 salan, disa lı van geli û newalan da leqayê wan hatıbû, ku wê demê serbılınd û serbıxwe dıjiyan, çewa nıha, dı dema ku hemû gelên pıçûk û mezın xwedi dewlet ın û bı serbesti dıjin ew jıhevketi û şerpeze dıjin?
Muzika vê filma dokumanteri hunermendê Kurd Temo çêkıriye. Beşek mezın a materyalên ku A. Kioukas kışandıbû bı tevi videoyên amator ku Kurdan bı xwe kışandıbûn, beriya nıha wek dokumanterki yek seati, dı sala 1991ê da dı kanala 1a ( ET1 ) a televizyona dewleta Yunan da hatıbû pêşkêşkırın. Herwusa bı hewlên kovara “Anti”, lı Athinaya paytext, lı Zanigeha Pantiou konferanseki navnetewi lı ser pırsgırêka kurdi hatıbû darxıstın.
Filima dokumenteri ya filimçêkerê Yunan Antonis Kioukas KURDISTAN OFF THE MAP
10 ê adara 2002 ya.
Têbıni: Ev nıvis cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.
“Dokumanter wek hewcedariyeki mırovatiyê, dema ku wê xwest rastiya ku ew bı xwe ji tê da dıjiya jı ber bıgre û bıparêze peyda bû. John Grierson vê hewcedariyê dı sala 1926 an da, dı nıviseki xwe yê SUN ê da, dema ku filma Moana a Robert Flahertyi wek dokumanter bınavkır vê hewcedariyê ji da pejırandın. Xeyni vê navlêkırınê, ev beşa sinemê, lı xwexıst û pêşve çû da ku êdi jıbergırtına temaşeyê bıbe afırandıneki serbıxwe.” Dimitri Eipies, Rêvebırê Gışti a Festivala Dokumanter a Salonikê.
İsal jı 90 i zêdetır filim beşdarê Festivalê bûn. Jı wana bı dehan film lı ser êş zulm û tadayiya lı seranserê cihanê bûn. Dı nav van filmên dokumanteri da 2 film lı ser pırsgırêka kurdi bûn.
 |
| Kurdistan dervaye nexşeyan |
Filma Antonis Kioukas a bı navê “Kurdistan : Off The Map (Kurdıstan: Dervayê Nexşeyê) a 20 deqiqeyi lı ser serihıldan û penaberiya gelê me yê başûra Kurdıstanê a sala 1991 ê bû. A. Kioukas nıha cigırê rêvebırê Festivala Dokumanter a Navnetewi a Saloniki ye. Pışti têkçûna hêzên Iraqê a hımber Hêzên Hevpeyman a bı serokatiya Amerikayê, Kurd dı despêka bıhara 1991ê da bı serihıdaneki tevayi pıraniya erdê başûrê Kurdıstanê jı bın dagırkırına Iraqê rızgarkırın. Dı nav bajarêrên rızgarkıri da her weha bajarê Kerkukê ji hebû. Lê belê Hêzên Hevpeyman vê daxwaz û serkeftına Kurdan nasnekırın û neparastın. Hêzên Iraqê (parastvanên komarê û hêzên dınê) bı êrişên hovene çûne ser Kurdıstana azad. Dı nav berf û barana despêka bıharê da, bı milyonan Kurd dev jı bajar û gundên ku hê wêran nebûbûn berdan û ber bı “tıxûbên” İran û Tırkiyê va çûn. Kurd jı bo careki dınê ji, disa dı welatê xwe da bûbûn penaber.
Filma dokumanter vê dema dramatik û bı êş a diroka me ya hevdem nişanê me dıde.
Filmçêkerê Yunan A. Kioukas bı tevi Xristos Papoutsakis yê rêvebırê kovara çepgır a panzderoji “Anti”, dı adar û nisana 1991ê da jı bona 20 rojan lı Kurdıstanê bûn.Wan bı çavê makineya xwe ya videoyê, rastiya ku wê çaxê ditın, da ku jı bo heta-hetayiyê jı bira mırovatiyê neçe jı bona me jıbergırtın. Ew ji bı tevi zar û zêçên pêxwas û bırçi, bı jın û pirên Kurdan va, dı nav rêyên herri, dı bın berf û baranê da meşiyan. Wan bı xwe ji dit ku vayê çewa ci û warên Kurdan hatıne wêrankırın, çewa gelê Kurd dı bın zulm û jenosidê da ye.
A. Kioukas wênên zarûk, jın û mêrên ku ruyên wan an ji wesleki laşê wan bı bombên napalm şewıti an ji perçebûyi nişanê me dıde, mayinên ku axa welatê me jı me ra kıriye kemin û zından, Kurdên bê dest û pê nişanê me dıde, herweha qêrin, hewar û nerazibûna Kurdan a lı hımberê vê hovitiyê û bêdengiya cihanê dıgıhıjine guhên me. Herwusa ew berdıkebe û dıfıkıre ka gelo çıma ev gelê kevnar, ku bapirê wi Ksenefonê dirokvan beriya 2400 salan, disa lı van geli û newalan da leqayê wan hatıbû, ku wê demê serbılınd û serbıxwe dıjiyan, çewa nıha, dı dema ku hemû gelên pıçûk û mezın xwedi dewlet ın û bı serbesti dıjin ew jıhevketi û şerpeze dıjin?
Muzika vê filma dokumanteri hunermendê Kurd Temo çêkıriye. Beşek mezın a materyalên ku A. Kioukas kışandıbû bı tevi videoyên amator ku Kurdan bı xwe kışandıbûn, beriya nıha wek dokumanterki yek seati, dı sala 1991ê da dı kanala 1a ( ET1 ) a televizyona dewleta Yunan da hatıbû pêşkêşkırın. Herwusa bı hewlên kovara “Anti”, lı Athinaya paytext, lı Zanigeha Pantiou konferanseki navnetewi lı ser pırsgırêka kurdi hatıbû darxıstın.
 |
| Filmçêkerê Yunan Antonis Kioukas (Foto: S. Bapir) |
Filima dokumenteri ya filimçêkerê Yunan Antonis Kioukas KURDISTAN OFF THE MAP
10 ê adara 2002 ya.
Têbıni: Ev nıvis cara pêşi nıha lı vır tê weşandın.
FOTOGRAF: Hunermenda fotografkêş Anne Delassus
Dı despêka bıhara 2002 ya da lı bajarê Saloniki’ya Yunanistanê dı nav çalakiyên huneri ku pêkhatın, hındek jı van çalakiyan lı ser Kurdan bûn. Yek jı van çalakiyan pêşengeha fotografên huneri bû.
Pêşengeha fotografan ya xanıma Fransız Anne Delassus jı 21 ê sıbatê heta 10 ê adara 2002 ya, lı eywana huneri a XANTH a Saloniki da pêkhat. Xanım A. Delassus dı fotografên xweyê reş û spi da jiyana jın û xwezaya Kurdıstanê pêşkêşê me dıke, jiyana tıji bı êş û keder, lêbelê bı daxwaza jı bo jiyanêki serbılınd û her wusa bı hêvi. A. Delassus bıhara 1992 ya, havina 1994 û zıvıstana 1997 an da başûrê Kurdıstanê ziyaret kır û wê dı nav çerxa guhartınên demsalên Kurdıstanê da, jiyana jına Kurd şopand. Fotografkêşa dosta Kurdan, bı vê xebata xwe ya huneri, xeyni hunerhızan wê dı eyni wexti da dokumasyoneki gıranbuha ji jı bo heta-hetayiyê jı lêkolinvanên ku lı ser cıvata Kurd dıxebıtın, hışt.
Dı şeva vekırına pêşengehê da, komek jı Kurdên ku lı Saloniki dıjin, bı qevdeki kulilkên rengbıreng, xêrhatınê lı xanım Anne Delassusê kırın û jı xebata wê ya huneri ra serketınê xwestın.
25ê sıbata 2002 ya.
Pêşengeha fotografan ya xanıma Fransız Anne Delassus jı 21 ê sıbatê heta 10 ê adara 2002 ya, lı eywana huneri a XANTH a Saloniki da pêkhat. Xanım A. Delassus dı fotografên xweyê reş û spi da jiyana jın û xwezaya Kurdıstanê pêşkêşê me dıke, jiyana tıji bı êş û keder, lêbelê bı daxwaza jı bo jiyanêki serbılınd û her wusa bı hêvi. A. Delassus bıhara 1992 ya, havina 1994 û zıvıstana 1997 an da başûrê Kurdıstanê ziyaret kır û wê dı nav çerxa guhartınên demsalên Kurdıstanê da, jiyana jına Kurd şopand. Fotografkêşa dosta Kurdan, bı vê xebata xwe ya huneri, xeyni hunerhızan wê dı eyni wexti da dokumasyoneki gıranbuha ji jı bo heta-hetayiyê jı lêkolinvanên ku lı ser cıvata Kurd dıxebıtın, hışt.
Dı şeva vekırına pêşengehê da, komek jı Kurdên ku lı Saloniki dıjin, bı qevdeki kulilkên rengbıreng, xêrhatınê lı xanım Anne Delassusê kırın û jı xebata wê ya huneri ra serketınê xwestın.
25ê sıbata 2002 ya.
Fotografeki hunermenda Fransi xanım Anne Delassus
15/04/2008
REXNE: Çend Dîtin Li Ser Nirxandinekî Konê Reş
Di hejmara 45an a Avestayê da nivîsa helbestvanê me yê hêja Konê Reş a bi navê “Nirxandinekî kurt li dor Mîr Celadet Alî Bedir-Xan” hate weşandin. Li ser gelek raman û dîtinên wî yên ji bο Celadet Alî Bedir-Xan ez jî hemfikir im. Bê guman ne tenê C. A. Bedir-Xan, lê gelek serok û ronakbîrên di dema ku ew dijîya, xwedîyê wesfên rêvebir û serokên dewletan bûn. Lê belê li ser dîtina wî a ku Celadet. A. Bedir- Xan û Mustafa Kemal datîne kêlaka hev û bi mînaka “Atatürk”, Celadet. A. Bedir- Xan layîqê laqab an jî navê “Atakurd” dibîne, dijberîyên min hene, ango ez wekî wî nafikirim.
"Di bawerîya min de heger ew derfetên ku ji Mistefa Kemal Paşa re hatin, ji Mîr Celadet Bedir-Xan re bihatina, wê Mîr Celadet nekêmî Mistefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba.]tevî ku em ne bi nijadperestîya Kemal Paşa re.
Lê mixabin tev derfet li pêş wî girtîbûn, tevî wilo jî tiştê ku jêhat ji gelê xwe re pêşkêş kir.
Heger (Atatork) bavê Tirkên nûjen û modêrn be, bê goman Mîr Celadet Bedir-Xan jî (Atakurd) ê Kurdane, bavê çand, ferheng û rojnamevanîya Kurdî ya giştî ye.”
Divê ji destpêkê va destnîşan kim Konê Reş li ser nîjadperestîya Mustafa Kemal zanyar e, lê li gel vê yekê jî dîsa ji bo Celadet Alî Bedir-Xan bi karanîna navê “Atakurd” texsîr nake.
Mustafa Kemal, piştî ku wek berdewamîya dewlata Osmanî, Tirkîyeyê li ser hîmên nû saz kir, bigotinekî dinê, piştî ku Asyaya Piçûk ji gelên ku ne misilman in bi rêya tevdakuştinan “paqij kir”, perçekî mezin a Kurdistanê di bindestîya Tirkîyeya nû da parast û stuyê Kurdan şikand, her wusa mihalefeta li himberê xwe jî berteraf kir, bi emir û fermana xwe li Tirkîyeyê çend kiryara da destpêkirinê. Li gor îdeolojîya fermî ya Tirkîyeyê ev “şoreş in”. Ango “şoreşa cil û berga, şoreşa ziman û yên din.” Dîsa di vê demê da ewî qanûnekî bi navê “qanûna paşnavê” derxist. Li gor vê qanûna he, divîya her hemwelatîyê Tirkîyeyê bibûya xwedî paşnavekî. Mustafa Kemal paşnavê “Atatürk” li xwe kir û vî paşnavî ji bo herkesê dinê qedexe kir, xeynî wî mafê tu kesê dinê tunebû ku vî paşnavî bi kar banîya.
Di kiryarên wî da, tiştê ku hertim di bal û hizra Mustafa Kemal da hebû asîmîlekirin û wendakirina Kurdan bû. Lewra ji xeynî Tirkan neteweyê herî mezin ku li wir dijîya Kurd bûn, her weha Kurdistan jî, ji sisêya yek a erdnîgarîya Tirkîyeya nû diket. Tecrûbeyên ku ji qirkirina File û Yunanan derdiket, ji bo Kurdan jî rê nîşanê wî didan. Qedexekirina hebûna Kurd û Kurdistanê, herweha qedexeya zimanê kurdî di vê demê da dest pê kir, ev qedexe heta sala 1938an, ê bi tevdekuştinan bimeşîya.
Tevdakuştina bêxwîn a ziman û çanda kurdî jî, heta niha her berdewam e.
Dema ku wî navê “Atatürk” li xwe danî, li hemû Kurdan paşnavên tirkî hat ferz kirin. Hinek ji van paşnavan jî wusa ne: “Türk, Öztürk (Tirkê xas)” û yên wekî wan.
Mustafa Kemal di nav sîstema xwe ya dîktator da, li dora xwe mîtolojîyek dabû belavkirin. Herkes mecbûr bû ku bi wê çîrokê bawer bikirina. Li gor vê mîtolojîyê, ku ne ji wî (M. Kemal) bûya wê netewê Tirk ji hev tarûmar û belav bibûya û ê biketa bindestê hêzên mezin ên wê demê, ê Tirkîye perçe perçe bibûya. Mebesta wî bê guman peymana Sevrê ye. Herçiqas perçekî axa Kurdistanê ji Ermenîstanê ra dimaya jî, peymana Sevrê li gor rastîya demografîk a heremê tevgerîyabû: Ji bo Tirkan Tirkîyekê ji bo Kurdan Kurdistanekê ji bo Fileyan Ermenîstanekê û herema rojavaya Asyaya Piçûk ku Yunan lê dijîyan, dê ji Yunanîsyanê ra bimaya. Bi gotinekî dinê, li ser axa dewleta Osmanî ya jihevketî, ê her netewe bibûya xwedî axa xwe. Xwîya ye ku ne netewa Tirk û ne jî herema ku ew lê dijîyan (Tirkîye) di nav xeterê da bû. Lê li gor mîtolojîya M. Kemal rastîya jîyanê, her wusa rastîya dîrokê hatibû serûbinêhevdûkirin. Bi hevkarîya hêzên mezin ên cîhanê (İngîtere, Fransa, Sovyet û Almanya) şerê qirkirina File û Yunanan û di rewşa bindestîyê da hiştina Kurdistanê wek “şerê îstiqlalê (serxwebûnê)” hat pêşkeşkirin.
Dema wî navê “Atatürk” li xwe danî, xwe wek hîmdar û çêkirdarê neteweyê Tirk eşkere kir, vêca her tişt bi wî destpê dikir û her Tirk bê ku bikebe nav şikê, bikaribe bifikire û gotûbêj bike, divîya heta hetayî mînetdarê wî bimaya. Kurd û netewe û kêmneteweyên ku ne Tirk bûn, divîya bihatina asîmîlekirin, kuştin û bê şexsîyetkirin û bi darê zorê be jî divîya bigotina: “Çiqas bextîyar e ew ê ku dibêje ez Tirkim”, “Tirkekî bedelê hemû cîhanê ye”, “Bi Tirk(bûnê) pesnê xwe bide, bixebite û bawer bike.”...Dîsa bi emir û dîrektîfa M. Kemal, di salên 1930yan da gihiştin wê xerifandinê, ku wek îdeolojîya fermî ya dewletê digotin ku “zimanê tirkî bingehê hemû zimanên cîhanê ye, ango hemû zimanên cîhanê ji zimanê tirkî peyda bûne. Her wusa hemû gel û medenîyetên cîhanê ji gelê Tirk peyda bûne.”
Doktrîna yek netewe, yek ziman, yek îdeolojî, yek partî, yek serok û berterafkirina her muhalefetê hîmên bingehîn ên sîyaseta M. Kemal bûn. Ev îdeolojî, berîya ku Musolînî, Hîtler û Franko werin ser hukim, li Tirkîyeyê hat ser hukim. Musolînî, Hîtler û Franko li welatên xwe da, paşê hatin lanet kirin, dema hukimê wan wek rûpeleka reş û nexêr a dîroka van welatan hate îlankirin, Lê ev îdeolojîya M. Kemal piştî 80 salan, hê jî li ser hukim e. Tirkîye di nav pirsgirêkên ku M. Kemal avakir da digevize. Ji ber sebebê van pirsgirêkan, rûreş û bê îtîbar e.
Konê Reş dibêje ku “wê Mîr Celadet nekêmî Mîstefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba.” Divê meriv jê bipirse ka gelo çî ye ew “çak û rindîya” ku M. Kemal bi gelê xwe kirîye? Ma wî ji bo gelê xwe dîrokekî çewt û derewîn ava nekir? Dema ku karbidestên Tirk deh zincîran têdixin stûyê Kurdan, ma qê ne mecbûr in ku du zincîran jî bavêjin stûyê Tirkan? Ma sedama sereke ya bê demokrasîbûna Tirkîyeyê, çaresernekirina pirsgirêka Kurdî nîne? Qê li pêş çareserkirinê, astenga bingehîn ew îdeolojîya ritam û rizyayî ya M. Kemal nîne? Ma qê gelê Tirk mecbûr e ku, heta hetayê, xwîn û ekonomîya xwe ji bo parastina statûya bindestmayîna Kurdistan‘ê xerc bike? Ma qê mafê gelê Tirk tune ye ku wekî gelên Îtalî, Alman û Îspanî dema reş a dîroka xwe rexne bike, neheqîyan ji holê rake û ji barê sixêf ê dîroka xwe bifilite? Gelo qê mumkun e ku em ji derew û çîroka M. Kemal bawer bikin, xwedîgiravî ku ne ji wî bûya dê gelê Tirk ji hev tarûmar û wenda bibûya?
Konê Reş di derbarê M. Kemal da dibêje “tevî ku em ne bi nijadperestîya Kemal Paşa re”. Ma alîyên baş ên M. Kemal çi ne ku em wî û Celadet A. Bedir-Xan danin kêleka hevdû? Muqayesekirina Celadet A. Bedir-Xan û M. Kemal bê şansîtîyekî ye û ne di cî da ye. Laqab an jî navê “Atakurd” ji bo C. A. Bedir-Xan tadeyî û neheqî ye. Modela “Ata -türk” modelekî xirab û ne serketîyî ye, ji bo me Kurdan nikare bibe mînak. Ev her du gotin (ata –Türk), di kesayetîya M. Kemal da hatin ba hev û lewitîn. Ku civata Tirkan dînamîk bûya û wekî civatên ku me li jorê behskirî li rastiya dîroka xwe vegerîyaya û pirsgirêkên ku niho heyî çareserbikira, dê wê bi xwe, cîyê ku layîqê Atatürk e, bidayê.
“Fuhrer” gotineki almanî ye, ew jî wekî bi dehhezaran peyvên almanî ji kûrrahîya dîrokê tê û di wateya “rêber”da ye. Lê belê ev gotin bi Hîtler hate lewitandin. Lewra Hîtler ji xwe ra digote fuhrer. Civata Alman ku rûpelên reş ên dîroka xwe rexne kir, vî navê qirêj jî danî alîkî. Li Almanya’yê, ji tu serok ango “rêberê”partî an jî rêxistinî ra nabêjin fuhrer. Ji ber ku bikaranîna gotina fuhrer ji bo kesekî, tafîl Hîtler tîne bîra mirovan. Herçiqas di navbera mirina wan da 23 sal hebin û wî tevdakuştina Cihûyan nedîtibe jî, gelo tu Cihûyekî dikare ji Elyêzer bîn Yehûda * ra bibêje ku ew “fuhrerê Cihûyan e?” . Nexwe, em çewa dikarin xwezîya xwe bi vî navê felaket û xwînrijê xwe, bi “Atatürk” bînin û ji vî navî birêkebin, ji ronakbîrê me yê mezin ra bêjin “Atakurd”? Ma qê li cîhanê xelaya ronakbîr û zanayan rabûbû ku meriv navekî din ê wek mînak nebîne?
Ji alîyê dî va dîrok û hebûna gelan bi yek kesî va girêdan, ango ku ne ew kes bûya ê gel an jî netewe wê wunda û ji hev biketa, dîtinekî çewt û totalîter e. Ez bawer nakim ku Konê Reş xwedî dîtinên wusa be. Em Kurdên ji bakûrê welatê me, eve zûva ye ku bi dîtinên bi vî awayî ra bi rû bi rû ne. Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va girê dida, niha mixabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan.
Serhad Bapîr 31/5/2003
* Binêre: Herokol Azîzan,“Zilamek û zimanek” Ji nûva çapa HAWAR‘ê, Weşanên Nûdem 1998, Cîld 2, rûpel 944-946.
Min vê nivîsa xwe ya jorê, li ser nivîsa Konê Reş a bi navê “ Nirxandinek kurt li dor Mîr Celadet Alî Bedir-Xan” nivîsî û hingê di malpera Avestakurd da hat weşandin. (Hejmara 46an) http://www.avestakurd.net/arshîv/Avesta46/serhad%20bapîr.htm
Konê Reş di vê nivîsa xwe da, çewa ku Atatürkê Tirkan heye, ew jî Celadet Bedirxan layîqê leqaba “Atakurd” dibîne. (Avestakurd hejmara 45an) http://www.avestakurd.net/Avesta45/kone%20res.htm
Nivîsa min vê dîtina Konê Reş rexne dike. Nivîsa Konê Reş a ku min behsa wê kir, nivîsa min û her wusa bersiva Konê Reş (Bersiva Serhad Bapîr Li dor navê Mîr Celadet Xan yê Mîr) a li ser van dîtinên min jî, (Avestakurd hejmara 46an) http://www.avestakurd.net/arshîv/Avesta46/kone%20res%20bersîv.htm hemû di arşîva malpera Avestakurdê da hene.
Cewaba Konê Reş min êşand, lewra ji ber ku min hin dîtinên wî rexne kiribû, bê ku ew guh bide nivîsa min û her wusa min nas bike, bi zimanekî êrîşkar û ne xweş dest bi nivîsa xwe kiribû. Nivîsa Konê Reş wusa dest pê dikir. “Hêjayo Serhad Bapîr ! min bersiva te xwend, li gor min naskir hêj tu ji bin bandora zimanê Mîstefa Kemal nehatiye rizgar kirin, hêj tu bi zimanê wî di ponije û ramiye û bi kurdî dinîvîse..Ev yek xweş nîşanê bê çendî kurdên me yên Kurdistana bakur û piştî 80 salî, hêj ji bin bandora bavê tirkan rizgar ... nebûne”
Ji alîyê dî va, ew zû va bû ku haya min ji Malpera Celadet Bedirxan ( http://www.celadet.com/ ) hebû, di vê malperê da gelek nivîs û dokumentên Celadet Bedirxan bi xwe û her wusa jî, gelek nivîsên ku kesên din li ser kar û xebatên Celadet Bedirxan nivîsîne hene. Ez fikîrîm ku, ji ber ku ev nivîsa min jî li ser hin xusîsîyetên C. Bedirxan e, baştir e ku di nav arşîva vê malperê da cîyê xwe bigre. Nivîsa Konê Reş a ku min wê rexne kiribû di arşîva malperê da hebû, http://www.celadet.com/modules.php?name=News&fîle=artîcle&sîd=70 lê belê nivîsa min tê da tunebû. Min vê nivîsa xwe tevî 8 grafîkên ku min ji bo Celadet Bedirxan û 100 Salîya Rojnamegerîya Kurdî çêkiribû, di 11-12-2007 a da ji malperê ra şand.
Piştî ku bi rêya e-maîlan çend caran min û rêvebirê malperê (Zekî Ozmen) me ji hev ra nivîsî, di dawîyê da wî ji bo weşandina nivîsa min şertekî danî ber min, wî ji min ra got ku “Paragrafa dawî ya nivîsa te ("Em Kurdên ji bakûrê welatê me, eve zû va ye ku bi dîtinên bi vî awayî ra bi rû bi rû ne. Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va girê dida, niha mixabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan.") dîrekt mesajeke sîyasî ya ku serokekî rêxîstineke kurdan ji yên herî mezin tewambar dike. Ezê li ser vê dîtinê shirovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim"
Min jî, jê ra wusa got: “Ev dîtinên min bê guman dîtinên sîyasî ne û ez li pişt dîtinên xwe me. Ji kê derê tê bila bê, ez tu carî sansor û otosansorê qebûl nakim. Mesele gelek vekirî ye: Konê Reş piştî gelek pesnan, Celadet Bedirxan layiqê "Atakurd" ê dibîne. Ez vê dîtina wî rexne dikim û behsa hin xususîyetên Atatürk dikim. Her wusa dîsa di dawîya nivîsa xwe da, behsa hin bûyerên sîyasî yên ku di dema me da diqewimin, dikim: " Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va gîrê dida, niha mîxabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan". Çewa ku em di çapemenîyê da, ji hevdîtinên Abdullah Öcalan ên ku bi awuqatên xwe ra pêk tîne hîn dibin, A. Öcalan xweyê van dîtinên ku ez li jorê behsa wan dikim e. Ev ne îftîra û ne jî tawanbarkirin e. Yanî ku A. Öcalan bi daxwîyanî û beyanên xwe ne heyranê Atatürk bûya, li himber avakirina dewletekî kurdî li başûrê Kurdistan‘ê derneketa û ji bo "mezinbûn û bihêzbûna" dewleta Tirkîyeyê şîretan li rêveberin dewletê nekira, hingê gotinên min dibûn derew û îftîra. Bê guman PKK hêzekî mezin yê Kurdan e, lê belê ev mezinbûn, yan jî, hêzekî din yê piçûk, ne bingehên pîvanên rexnekirin û rexnenekirinê ne.Em bêjin ku Celal Talabanî niha serokdewletê Îraq‘a Federal û Mesûd Barzanî jî serokê Kurdistan‘a Fedaral e, ew meqam û wasifên wan ên mezin divê nebin sedem ku meriv wan rexne neke. Bê rexne û bê şirove du pîvanên olan in. Di dînan da, "bawer bike, şirove û rexne neke!" heye. Tu dibêjî ku " Ezê li ser vê dîtinê shirovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim". Çewa ku ez ji nivîsa te fêhm dikim, tu van dîtinên min rexne dikî (yanî şirove) û wek dervayê ahleqa çapemenîyê dibînî. Her wusa ji bo weşandinê wek şert jî, derxistina vê paragrafê (sansor) ji min dixwazî.
Li kêleka welat û zimanperwerîya wî, di Celadet Bedirxan da ew wesifa ku herî zêde ez qedir didimê, ew xususîyeta wî bû ku, wî di warê bîr û bawerîyê da, bawerîya xwe bi normên rojavayî û demokrasîyê anî bû. Yanî di demekî da, ku îdeolojîyên çep û komunîstîyê tesîra xwe li ronakbîrên seranserên cîhanê dikir, wî hê ji wê çaxê va, tu siberoja vê îdeolojîya totalîter û dîktator nedidît. Civatên (dibe ku komele, teşkîlat, partî an jî dewlet bin) vekirî, pir reng û pir deng, yên ji rexne û fikrên cihê natirsin civakên ronak û baş in. Kekê Zekî, çewa ku min li jorê jî got, ji kê derê tê bila bê, ez tu carî sansor û otosansorê qebûl nakim. Ez naxwazim di bin van şertan da tu nivîsa min di malpera xwe da biweşînî. Ji kerama xwe ra wê nivîsa min û wan berhemên min ên hunerî bavêje çopê.”
Werhasil, ez niha vê nivîsa xwe bi tevî 4 grafîkên xwe yên li ser Celadet Bedirxan li vê derê diweşînim. Yên meraqdar, dikarin her du nivîsên Konê Reş jî, ji lînkên jorê peydabikin û ji xwe ra bixwîynin.
Celadet A. Bedirxan, 2002, grafîka rengîn a bi asît, 15x11 cm.
Konê Reş li ser vê mijara ku ez behsa wê dikim weha dibêje:
"Di bawerîya min de heger ew derfetên ku ji Mistefa Kemal Paşa re hatin, ji Mîr Celadet Bedir-Xan re bihatina, wê Mîr Celadet nekêmî Mistefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba.]tevî ku em ne bi nijadperestîya Kemal Paşa re.
Lê mixabin tev derfet li pêş wî girtîbûn, tevî wilo jî tiştê ku jêhat ji gelê xwe re pêşkêş kir.
Heger (Atatork) bavê Tirkên nûjen û modêrn be, bê goman Mîr Celadet Bedir-Xan jî (Atakurd) ê Kurdane, bavê çand, ferheng û rojnamevanîya Kurdî ya giştî ye.”
Divê ji destpêkê va destnîşan kim Konê Reş li ser nîjadperestîya Mustafa Kemal zanyar e, lê li gel vê yekê jî dîsa ji bo Celadet Alî Bedir-Xan bi karanîna navê “Atakurd” texsîr nake.
Mustafa Kemal, piştî ku wek berdewamîya dewlata Osmanî, Tirkîyeyê li ser hîmên nû saz kir, bigotinekî dinê, piştî ku Asyaya Piçûk ji gelên ku ne misilman in bi rêya tevdakuştinan “paqij kir”, perçekî mezin a Kurdistanê di bindestîya Tirkîyeya nû da parast û stuyê Kurdan şikand, her wusa mihalefeta li himberê xwe jî berteraf kir, bi emir û fermana xwe li Tirkîyeyê çend kiryara da destpêkirinê. Li gor îdeolojîya fermî ya Tirkîyeyê ev “şoreş in”. Ango “şoreşa cil û berga, şoreşa ziman û yên din.” Dîsa di vê demê da ewî qanûnekî bi navê “qanûna paşnavê” derxist. Li gor vê qanûna he, divîya her hemwelatîyê Tirkîyeyê bibûya xwedî paşnavekî. Mustafa Kemal paşnavê “Atatürk” li xwe kir û vî paşnavî ji bo herkesê dinê qedexe kir, xeynî wî mafê tu kesê dinê tunebû ku vî paşnavî bi kar banîya.
Celadet A. Bedırxan 1, 1997, grafîka li ser dar, 33x23 cm.
Di kiryarên wî da, tiştê ku hertim di bal û hizra Mustafa Kemal da hebû asîmîlekirin û wendakirina Kurdan bû. Lewra ji xeynî Tirkan neteweyê herî mezin ku li wir dijîya Kurd bûn, her weha Kurdistan jî, ji sisêya yek a erdnîgarîya Tirkîyeya nû diket. Tecrûbeyên ku ji qirkirina File û Yunanan derdiket, ji bo Kurdan jî rê nîşanê wî didan. Qedexekirina hebûna Kurd û Kurdistanê, herweha qedexeya zimanê kurdî di vê demê da dest pê kir, ev qedexe heta sala 1938an, ê bi tevdekuştinan bimeşîya.
Tevdakuştina bêxwîn a ziman û çanda kurdî jî, heta niha her berdewam e.
Dema ku wî navê “Atatürk” li xwe danî, li hemû Kurdan paşnavên tirkî hat ferz kirin. Hinek ji van paşnavan jî wusa ne: “Türk, Öztürk (Tirkê xas)” û yên wekî wan.
Mustafa Kemal di nav sîstema xwe ya dîktator da, li dora xwe mîtolojîyek dabû belavkirin. Herkes mecbûr bû ku bi wê çîrokê bawer bikirina. Li gor vê mîtolojîyê, ku ne ji wî (M. Kemal) bûya wê netewê Tirk ji hev tarûmar û belav bibûya û ê biketa bindestê hêzên mezin ên wê demê, ê Tirkîye perçe perçe bibûya. Mebesta wî bê guman peymana Sevrê ye. Herçiqas perçekî axa Kurdistanê ji Ermenîstanê ra dimaya jî, peymana Sevrê li gor rastîya demografîk a heremê tevgerîyabû: Ji bo Tirkan Tirkîyekê ji bo Kurdan Kurdistanekê ji bo Fileyan Ermenîstanekê û herema rojavaya Asyaya Piçûk ku Yunan lê dijîyan, dê ji Yunanîsyanê ra bimaya. Bi gotinekî dinê, li ser axa dewleta Osmanî ya jihevketî, ê her netewe bibûya xwedî axa xwe. Xwîya ye ku ne netewa Tirk û ne jî herema ku ew lê dijîyan (Tirkîye) di nav xeterê da bû. Lê li gor mîtolojîya M. Kemal rastîya jîyanê, her wusa rastîya dîrokê hatibû serûbinêhevdûkirin. Bi hevkarîya hêzên mezin ên cîhanê (İngîtere, Fransa, Sovyet û Almanya) şerê qirkirina File û Yunanan û di rewşa bindestîyê da hiştina Kurdistanê wek “şerê îstiqlalê (serxwebûnê)” hat pêşkeşkirin.
Dema wî navê “Atatürk” li xwe danî, xwe wek hîmdar û çêkirdarê neteweyê Tirk eşkere kir, vêca her tişt bi wî destpê dikir û her Tirk bê ku bikebe nav şikê, bikaribe bifikire û gotûbêj bike, divîya heta hetayî mînetdarê wî bimaya. Kurd û netewe û kêmneteweyên ku ne Tirk bûn, divîya bihatina asîmîlekirin, kuştin û bê şexsîyetkirin û bi darê zorê be jî divîya bigotina: “Çiqas bextîyar e ew ê ku dibêje ez Tirkim”, “Tirkekî bedelê hemû cîhanê ye”, “Bi Tirk(bûnê) pesnê xwe bide, bixebite û bawer bike.”...Dîsa bi emir û dîrektîfa M. Kemal, di salên 1930yan da gihiştin wê xerifandinê, ku wek îdeolojîya fermî ya dewletê digotin ku “zimanê tirkî bingehê hemû zimanên cîhanê ye, ango hemû zimanên cîhanê ji zimanê tirkî peyda bûne. Her wusa hemû gel û medenîyetên cîhanê ji gelê Tirk peyda bûne.”
Celadet A. Bedirxan 2, 1997, grafîka li ser dar, 25x23 cm.
Doktrîna yek netewe, yek ziman, yek îdeolojî, yek partî, yek serok û berterafkirina her muhalefetê hîmên bingehîn ên sîyaseta M. Kemal bûn. Ev îdeolojî, berîya ku Musolînî, Hîtler û Franko werin ser hukim, li Tirkîyeyê hat ser hukim. Musolînî, Hîtler û Franko li welatên xwe da, paşê hatin lanet kirin, dema hukimê wan wek rûpeleka reş û nexêr a dîroka van welatan hate îlankirin, Lê ev îdeolojîya M. Kemal piştî 80 salan, hê jî li ser hukim e. Tirkîye di nav pirsgirêkên ku M. Kemal avakir da digevize. Ji ber sebebê van pirsgirêkan, rûreş û bê îtîbar e.
Konê Reş dibêje ku “wê Mîr Celadet nekêmî Mîstefa Kemal Paşa ji gelê xwe re çak û rindî kiriba.” Divê meriv jê bipirse ka gelo çî ye ew “çak û rindîya” ku M. Kemal bi gelê xwe kirîye? Ma wî ji bo gelê xwe dîrokekî çewt û derewîn ava nekir? Dema ku karbidestên Tirk deh zincîran têdixin stûyê Kurdan, ma qê ne mecbûr in ku du zincîran jî bavêjin stûyê Tirkan? Ma sedama sereke ya bê demokrasîbûna Tirkîyeyê, çaresernekirina pirsgirêka Kurdî nîne? Qê li pêş çareserkirinê, astenga bingehîn ew îdeolojîya ritam û rizyayî ya M. Kemal nîne? Ma qê gelê Tirk mecbûr e ku, heta hetayê, xwîn û ekonomîya xwe ji bo parastina statûya bindestmayîna Kurdistan‘ê xerc bike? Ma qê mafê gelê Tirk tune ye ku wekî gelên Îtalî, Alman û Îspanî dema reş a dîroka xwe rexne bike, neheqîyan ji holê rake û ji barê sixêf ê dîroka xwe bifilite? Gelo qê mumkun e ku em ji derew û çîroka M. Kemal bawer bikin, xwedîgiravî ku ne ji wî bûya dê gelê Tirk ji hev tarûmar û wenda bibûya?
Konê Reş di derbarê M. Kemal da dibêje “tevî ku em ne bi nijadperestîya Kemal Paşa re”. Ma alîyên baş ên M. Kemal çi ne ku em wî û Celadet A. Bedir-Xan danin kêleka hevdû? Muqayesekirina Celadet A. Bedir-Xan û M. Kemal bê şansîtîyekî ye û ne di cî da ye. Laqab an jî navê “Atakurd” ji bo C. A. Bedir-Xan tadeyî û neheqî ye. Modela “Ata -türk” modelekî xirab û ne serketîyî ye, ji bo me Kurdan nikare bibe mînak. Ev her du gotin (ata –Türk), di kesayetîya M. Kemal da hatin ba hev û lewitîn. Ku civata Tirkan dînamîk bûya û wekî civatên ku me li jorê behskirî li rastiya dîroka xwe vegerîyaya û pirsgirêkên ku niho heyî çareserbikira, dê wê bi xwe, cîyê ku layîqê Atatürk e, bidayê.
“Fuhrer” gotineki almanî ye, ew jî wekî bi dehhezaran peyvên almanî ji kûrrahîya dîrokê tê û di wateya “rêber”da ye. Lê belê ev gotin bi Hîtler hate lewitandin. Lewra Hîtler ji xwe ra digote fuhrer. Civata Alman ku rûpelên reş ên dîroka xwe rexne kir, vî navê qirêj jî danî alîkî. Li Almanya’yê, ji tu serok ango “rêberê”partî an jî rêxistinî ra nabêjin fuhrer. Ji ber ku bikaranîna gotina fuhrer ji bo kesekî, tafîl Hîtler tîne bîra mirovan. Herçiqas di navbera mirina wan da 23 sal hebin û wî tevdakuştina Cihûyan nedîtibe jî, gelo tu Cihûyekî dikare ji Elyêzer bîn Yehûda * ra bibêje ku ew “fuhrerê Cihûyan e?” . Nexwe, em çewa dikarin xwezîya xwe bi vî navê felaket û xwînrijê xwe, bi “Atatürk” bînin û ji vî navî birêkebin, ji ronakbîrê me yê mezin ra bêjin “Atakurd”? Ma qê li cîhanê xelaya ronakbîr û zanayan rabûbû ku meriv navekî din ê wek mînak nebîne?
Ji alîyê dî va dîrok û hebûna gelan bi yek kesî va girêdan, ango ku ne ew kes bûya ê gel an jî netewe wê wunda û ji hev biketa, dîtinekî çewt û totalîter e. Ez bawer nakim ku Konê Reş xwedî dîtinên wusa be. Em Kurdên ji bakûrê welatê me, eve zûva ye ku bi dîtinên bi vî awayî ra bi rû bi rû ne. Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va girê dida, niha mixabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan.
Serhad Bapîr 31/5/2003
* Binêre: Herokol Azîzan,“Zilamek û zimanek” Ji nûva çapa HAWAR‘ê, Weşanên Nûdem 1998, Cîld 2, rûpel 944-946.
Celadet A. Bedirxan 3, 1997, grafîka li ser dar, 35x23 cm.
Têbinî:Min vê nivîsa xwe ya jorê, li ser nivîsa Konê Reş a bi navê “ Nirxandinek kurt li dor Mîr Celadet Alî Bedir-Xan” nivîsî û hingê di malpera Avestakurd da hat weşandin. (Hejmara 46an) http://www.avestakurd.net/arshîv/Avesta46/serhad%20bapîr.htm
Konê Reş di vê nivîsa xwe da, çewa ku Atatürkê Tirkan heye, ew jî Celadet Bedirxan layîqê leqaba “Atakurd” dibîne. (Avestakurd hejmara 45an) http://www.avestakurd.net/Avesta45/kone%20res.htm
Nivîsa min vê dîtina Konê Reş rexne dike. Nivîsa Konê Reş a ku min behsa wê kir, nivîsa min û her wusa bersiva Konê Reş (Bersiva Serhad Bapîr Li dor navê Mîr Celadet Xan yê Mîr) a li ser van dîtinên min jî, (Avestakurd hejmara 46an) http://www.avestakurd.net/arshîv/Avesta46/kone%20res%20bersîv.htm hemû di arşîva malpera Avestakurdê da hene.
Cewaba Konê Reş min êşand, lewra ji ber ku min hin dîtinên wî rexne kiribû, bê ku ew guh bide nivîsa min û her wusa min nas bike, bi zimanekî êrîşkar û ne xweş dest bi nivîsa xwe kiribû. Nivîsa Konê Reş wusa dest pê dikir. “Hêjayo Serhad Bapîr ! min bersiva te xwend, li gor min naskir hêj tu ji bin bandora zimanê Mîstefa Kemal nehatiye rizgar kirin, hêj tu bi zimanê wî di ponije û ramiye û bi kurdî dinîvîse..Ev yek xweş nîşanê bê çendî kurdên me yên Kurdistana bakur û piştî 80 salî, hêj ji bin bandora bavê tirkan rizgar ... nebûne”
Ji alîyê dî va, ew zû va bû ku haya min ji Malpera Celadet Bedirxan ( http://www.celadet.com/ ) hebû, di vê malperê da gelek nivîs û dokumentên Celadet Bedirxan bi xwe û her wusa jî, gelek nivîsên ku kesên din li ser kar û xebatên Celadet Bedirxan nivîsîne hene. Ez fikîrîm ku, ji ber ku ev nivîsa min jî li ser hin xusîsîyetên C. Bedirxan e, baştir e ku di nav arşîva vê malperê da cîyê xwe bigre. Nivîsa Konê Reş a ku min wê rexne kiribû di arşîva malperê da hebû, http://www.celadet.com/modules.php?name=News&fîle=artîcle&sîd=70 lê belê nivîsa min tê da tunebû. Min vê nivîsa xwe tevî 8 grafîkên ku min ji bo Celadet Bedirxan û 100 Salîya Rojnamegerîya Kurdî çêkiribû, di 11-12-2007 a da ji malperê ra şand.
Piştî ku bi rêya e-maîlan çend caran min û rêvebirê malperê (Zekî Ozmen) me ji hev ra nivîsî, di dawîyê da wî ji bo weşandina nivîsa min şertekî danî ber min, wî ji min ra got ku “Paragrafa dawî ya nivîsa te ("Em Kurdên ji bakûrê welatê me, eve zû va ye ku bi dîtinên bi vî awayî ra bi rû bi rû ne. Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va girê dida, niha mixabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan.") dîrekt mesajeke sîyasî ya ku serokekî rêxîstineke kurdan ji yên herî mezin tewambar dike. Ezê li ser vê dîtinê shirovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim"
Min jî, jê ra wusa got: “Ev dîtinên min bê guman dîtinên sîyasî ne û ez li pişt dîtinên xwe me. Ji kê derê tê bila bê, ez tu carî sansor û otosansorê qebûl nakim. Mesele gelek vekirî ye: Konê Reş piştî gelek pesnan, Celadet Bedirxan layiqê "Atakurd" ê dibîne. Ez vê dîtina wî rexne dikim û behsa hin xususîyetên Atatürk dikim. Her wusa dîsa di dawîya nivîsa xwe da, behsa hin bûyerên sîyasî yên ku di dema me da diqewimin, dikim: " Trajedîya me ew e ku, ew kesê ku man û nemana Kurdan bi hebûna xwe va gîrê dida, niha mîxabin bûye pesindarê Atatürk û şîretdarê berjewendîyên dewleta Tirkan". Çewa ku em di çapemenîyê da, ji hevdîtinên Abdullah Öcalan ên ku bi awuqatên xwe ra pêk tîne hîn dibin, A. Öcalan xweyê van dîtinên ku ez li jorê behsa wan dikim e. Ev ne îftîra û ne jî tawanbarkirin e. Yanî ku A. Öcalan bi daxwîyanî û beyanên xwe ne heyranê Atatürk bûya, li himber avakirina dewletekî kurdî li başûrê Kurdistan‘ê derneketa û ji bo "mezinbûn û bihêzbûna" dewleta Tirkîyeyê şîretan li rêveberin dewletê nekira, hingê gotinên min dibûn derew û îftîra. Bê guman PKK hêzekî mezin yê Kurdan e, lê belê ev mezinbûn, yan jî, hêzekî din yê piçûk, ne bingehên pîvanên rexnekirin û rexnenekirinê ne.Em bêjin ku Celal Talabanî niha serokdewletê Îraq‘a Federal û Mesûd Barzanî jî serokê Kurdistan‘a Fedaral e, ew meqam û wasifên wan ên mezin divê nebin sedem ku meriv wan rexne neke. Bê rexne û bê şirove du pîvanên olan in. Di dînan da, "bawer bike, şirove û rexne neke!" heye. Tu dibêjî ku " Ezê li ser vê dîtinê shirovê nekim lê ji hêla etîkî ve ezê vê paragrafê nikaribim biweshînim". Çewa ku ez ji nivîsa te fêhm dikim, tu van dîtinên min rexne dikî (yanî şirove) û wek dervayê ahleqa çapemenîyê dibînî. Her wusa ji bo weşandinê wek şert jî, derxistina vê paragrafê (sansor) ji min dixwazî.
Li kêleka welat û zimanperwerîya wî, di Celadet Bedirxan da ew wesifa ku herî zêde ez qedir didimê, ew xususîyeta wî bû ku, wî di warê bîr û bawerîyê da, bawerîya xwe bi normên rojavayî û demokrasîyê anî bû. Yanî di demekî da, ku îdeolojîyên çep û komunîstîyê tesîra xwe li ronakbîrên seranserên cîhanê dikir, wî hê ji wê çaxê va, tu siberoja vê îdeolojîya totalîter û dîktator nedidît. Civatên (dibe ku komele, teşkîlat, partî an jî dewlet bin) vekirî, pir reng û pir deng, yên ji rexne û fikrên cihê natirsin civakên ronak û baş in. Kekê Zekî, çewa ku min li jorê jî got, ji kê derê tê bila bê, ez tu carî sansor û otosansorê qebûl nakim. Ez naxwazim di bin van şertan da tu nivîsa min di malpera xwe da biweşînî. Ji kerama xwe ra wê nivîsa min û wan berhemên min ên hunerî bavêje çopê.”
Werhasil, ez niha vê nivîsa xwe bi tevî 4 grafîkên xwe yên li ser Celadet Bedirxan li vê derê diweşînim. Yên meraqdar, dikarin her du nivîsên Konê Reş jî, ji lînkên jorê peydabikin û ji xwe ra bixwîynin.
Subscribe to:
Posts (Atom)
